DHBT taktikleri

İtikadi (inanç) mezhepleri akıl-nakil dengesiyle ayır: Mâtüridî = akla en geniş yer (iyi-kötü akılla bilinir, İmam Mâtüridî, Hanefî çevre). Eş'arî = nakil önde, akıl sınırlı (iyi-kötüyü Allah belirler, İmam Eş'arî). Mu'tezile = aklı en üste koyar (akıl tek başına yeter). Mezheplerin DOĞUŞ sebebi: Hz. Peygamber'in vefatıyla otorite boşluğu + dinin geniş coğrafyaya yayılması + siyasi/dinî sorunlara çözüm arayışı + dini anlamada farklılaşma.

İman esasları (Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahirete, kader-kazaya iman) BÖLÜNMEZ bir bütündür: birini reddeden hepsini reddetmiş sayılır. Nisa suresinde 'peygamberlerin kimine inanır kimini inkâr ederiz' diyen kâfir sayılır → çünkü iman parçalanamaz (tecezzî etmez).

Ahiret ayetlerinde tekrar eden zincir: yaratılış (topraktan) → ölüm → tekrar diriliş (ba's) → hesap → karşılık. 'Allah ölüden diriyi çıkarır / yeryüzünü ölümünden sonra diriltir / siz de böyle çıkarılacaksınız' = ahiret ve yeniden dirilişin delili. Ayetten ÇIKARILAMAYAN sık çeldirici: metinde geçmeyen bir lafzı (örn. doğrudan 'hesaba çekilme') ekleme — sadece metinde olanı al.

Bir davranışın iyi/kötü olduğunu belirleme yaklaşımlarını ayır: VAHİY temelli = 'Kur'an/Allah hangi davranışın doğru olduğunu bildirir' (dinî ahlak). AKIL temelli = 'düşünerek/akılla buluruz, yalan herkes için kötüdür' (akılcı/rasyonel etik). GÖZLEM-SEZGİ temelli = 'sonuçlarını gözlemleyerek/deneyimle anlarız'. Soruda öğrenci görüşlerini bu üç kaynağa eşle.

Klasik ahlak felsefesinin ana erdemlerini (fazilet) tanı: HİKMET (akıl/bilgelik, doğru bilgi), ŞECAAT (yerinde cesaret — cesaret akıldan gelirse şecaat'tir), İFFET (arzuların dengesi/iffetlilik), İTİDAL/ADALET (orta yol, aşırılıklardan kaçınma), TEVAZU (alçakgönüllülük). ÇELDİRİCİ: GIPTA (imrenme — meşru, haset değil) genelde 'ulaşılamayan değer' olarak konur; metin gıptayı övmüyorsa cevap odur.

İslam'da AYIRIM: İnanç esasları (iman) ve ibadetin özü = DEĞİŞMEZ/sabit. Toplumun değişen ihtiyaçlarına göre verilen hükümler (muamelat/içtihat) = DEĞİŞEBİLİR. Hz. Peygamber'in kurban etini saklama yasağını sonra serbest bırakması = içtihadın/sosyal adaletin örneği. Hüküm (içtihat) verebilmek için ehliyet/yetkinlik şarttır; herkes içtihat yapamaz. ÇELDİRİCİ: 'İslam'ın inançla ilgili temel kuralları zamanla değişir' = YANLIŞ.

Hz. Peygamber'i 'örnek almak' (üsve-i hasene) ile 'taklit etmek' farklıdır: ÖRNEK ALAN = davranışı NİÇİN yaptığını bilir, gerekçeyi kavrar (bilinçli). TAKLİT EDEN = sebebini bilmeden kopyalar (bilinçsiz). Mesaj: Sünneti bilinçli/gerekçeli izlemek esastır.

Tövbe = günahtan SONRAYA bırakmadan, HEMEN hesaplaşma bilinci. Üç unsuru: (1) hatayı anlama/pişmanlık, (2) o anda vazgeçme, (3) telafi edip iyiliğe yönelme. Gazali: 'İnsan günahı peşin alırken tövbeyi veresiye bırakır' → erteleme eleştirisi. Asıl mesaj: insan kötülüğü bildiği hâlde tövbeyi geciktirmemeli.

İslam'da itaat hiyerarşisi: Allah'a itaat ÜSTtedir. Anne-babaya saygı/iyilik farzdır AMA onlar şirk/günah emrederse o konuda itaat YOK — yine de dünyada onlarla iyi geçinilir. Lokman 31:15 bunun en kapsamlı ifadesi: 'Allah'a ortak koşman için seninle uğraşırlarsa onlara itaat etme, fakat dünyada onlarla iyi geçin.' Anahtar: saygı sürer, masiyette (günahta) itaat kesilir.

Zatî sıfatlar 6 tane: 'VÜKBEM' — Vücûd · Kıdem · Beka · Muhalefetün li'l-hâdisîn · Kıyam bi-nefsihi · Vahdaniyet. Subûtî sıfatlar 8 tane: 'HKIÜ İBSK' — Hayat · Kudret · İlim · İrade · Semi' · Basar · Kelam · Tekvin (Mâtürîdî'ye göre; Eş'arî'de Tekvin yok, 7'dir). Pratik eleme: soru 'zat' diyorsa VÜKBEM, 'fiil/eylem/yaratma' diyorsa Tekvin/Subûtî.

Üç mezhep kimliği: Mâtürîdî = Semerkand (Türk bölgesi), Eş'arî = Basra/Bağdat, Mu'tezile = akılcı/rasyonalist (Kur'an mahlûk der, irade inkârı). Kritik fark: Mu'tezile 'büyük günah işleyen ne mü'min ne kâfir — FASIK' (el-menzile beyne'l-menzileteyn). Mâtürîdî/Eş'arî: büyük günah işleyen HÂLÂ MÜ'MİN. Eleme: 'Kur'an mahlûktur' → Mu'tezile. 'Tekvin 8. sıfat' → Mâtürîdî. 'Tekvin ayrı' → Eş'arî.

İmanın 6 şartı (Âmentü sırası): Allah'a · Meleklere · Kitaplara · Peygamberlere · Âhiret gününe · Kaza ve Kadere. 'AMKPÂK' kısaltması. Eleme: soru eksik sayarsa hangisi 6'da yok → Kaza-Kader genellikle tuzak seçenek olarak eklenir veya çıkarılır.

Kütüb-i Sitte (6 temel hadis eseri): 1-Buhârî (el-Câmiu's-Sahîh) · 2-Müslim (el-Câmiu's-Sahîh) · 3-Ebû Dâvûd (es-Sünen) · 4-Tirmizî (el-Câmiu) · 5-Nesâî (es-Sünen) · 6-İbn Mâce (es-Sünen). Hatırlama: 'BuMüs EbTiNes İbn'. Buhârî + Müslim = 'Sahîhayn'. Eleme: 'Müsned' → Ahmed b. Hanbel (Kütüb-i Sitte'de YOK). 'Muvatta' → İmam Mâlik (Sitte'de YOK, öncesi).

Sahih şartları 5: 1-Sened muttasıl (kopuksuz) · 2-Râvi âdil · 3-Râvi zâbıt (kuvvetli hafıza) · 4-Şâz değil · 5-İlletli değil. Hasen: şartlar var ama zabt biraz zayıf. Zayıf: bu 5 şarttan biri eksik. Eleme: 'râvi mechûl (tanınmayan)' → otomatik ZAYIF. 'Sened kesik/mürsel' → ZAYIF. Mütevatir: çok sayıda râvi, yalan üzerinde anlaşmaları imkânsız.

Temel teklîfî hükümler — Farz · Vacip · Sünnet/Müstehap · Mubah · Mekruh · Haram. Hanefî'ye özgü: Vacip = Kur'an'dan kesin değil, zan deliliyle sabit (ör. vitir namazı, bayram namazı). Şafiî'de Vacip = Farz ile aynı. Eleme: 'yapılması kesinlikle yasak' → HARAM. 'yapılmaması tavsiye edilir ama günah değil' → MEKRUH. 'kesin emirle sabittir' → FARZ.

Dört ana delil (Cumhur): Kur'an → Sünnet → İcmâ → Kıyas. 'KSİK' kısaltması. Eleme: soru 'hangi sırayla başvurulur' → K-S-İ-K. 'Kıyas' = dördüncü ve son. Tali deliller: İstihsan (Hanefî) · Maslahat-ı Mürsele (Mâlikî) · İstishab · Örf-Âdet · Sahabe kavli. Mu'tezile = akıl da kaynak sayar.

Abdestin farzları 4 (Hanefî): Yüz yıkama · Her iki elin dirsekle yıkanması · Başın dörtte birini meshetmek · Ayakları topukla yıkamak. Abdesti bozan (hadestir): Bevl/gaita/yellenme · Uyku (uzanarak) · Kan/irin çıkması · Sarhoşluk/bayılma · Kahkaha (namazda). Bozmaz: Eşe dokunma/el sıkışma (Hanefî), karanlıkta yemek-içmek, ağlamak. Gusl gerektiren: Cünüplük · Hayız sonu · Nifas sonu.

Rekât tablosu (Hanefî): Sabah: 2s+2f=4. Öğle: 4s+4f+2s=10. İkindi: 4s+4f=8. Akşam: 3f+2s=5. Yatsı: 4s+4f+2s+3v(vitir)=13. Eleme: 'farz rekât sayısı' → Sabah 2, Öğle 4, İkindi 4, Akşam 3, Yatsı 4. Toplam farz rekât: 2+4+4+3+4 = 17. 'Vitir vacip mi sünnet mi' → Hanefî'de Vacip.

Mekkî sure: Hicret öncesi nazil olan (genelde kısa, akaid/iman konulu, 'yâ eyyühennâs' hitabı). Medenî sure: Hicret sonrası (uzun, ibadet/muamelat/hukuk, 'yâ eyyühellezîne âmenû' hitabı). Eleme: hitap formülü görünce — 'yâ eyyühennâs' → Mekkî; 'yâ eyyühellezîne âmenû' → Medenî. İstisna: Fatiha Mekkî ama 'yâ eyyühennâs' yok. Nüzul sırası (ilk-son): İlk: Alak 96/1-5. Son: Mâide 5/3 (veya Bakara 2/281).

Sıra: Hz. Ebû Bekir (2 yıl) → Hz. Ömer (10 yıl) → Hz. Osman (12 yıl) → Hz. Ali (5 yıl). Hatırlama: 'EB-ÖM-OS-AL'. Şehit olanlar: Ömer (Ebu Lü'lüe Firuz tarafından), Osman (656 yılı isyancılar), Ali (Hâricî İbn Mülcem). Ebû Bekir: hastalık (doğal). Eleme: 'hangi halife şehit değildir' → Ebû Bekir.

Temel siyer olayları (kronolojik): Hicret (622) → Bedir Gazvesi (624/2. yıl) → Uhud Gazvesi (625/3. yıl) → Hendek/Ahzab (627/5. yıl) → Hudeybiye (628/6. yıl) → Mekke'nin Fethi (630/8. yıl) → Veda Haccı (632/10. yıl) → Vefat (632). Eleme: Bedir+Uhud+Hendek aynı dönem sorulursa: BUH sırası (Bedir–Uhud–Hendek). Bedir = ilk büyük savaş.

Rivayet (Me'sur) tefsiri: Kur'an'ı Kur'an'la, Hz. Peygamber hadisleriyle ve sahabe kavliyle açıklar. Örnek: Taberî (Câmiu'l-Beyân). Dirayet (Re'y) tefsiri: Dil, mantık, akıl ve ilimler yoluyla yorumlar. Örnek: Zemahşerî (el-Keşşâf — Mu'tezile etkili), Fahreddîn er-Râzî (Mefâtîhu'l-Gayb). Eleme: Taberî → Rivayet. Zemahşerî → Dirayet. Soru 'Mu'tezile etkili tefsir' diyorsa → Zemahşerî.

Cuma hutbesinin şartları (Hanefî): 1-Vakit içinde okunması · 2-Cemaat huzurunda · 3-Namazdan önce · 4-Hamd ve salâvat içermesi · 5-Hadesten taharet (bazı görüşe göre). Hutbenin rükünleri: Hamd · Salavat · Vasiyet (takvâ). Eleme: 'hutbede zorunlu olmayan' → Türkçe/Arapça dil tartışması (fıkhî ihtilaf — şart değil). 'Hutbe namazdan sonra kılınır' → YANLIŞ (önce hutbe, sonra namaz).