Hâkimlik-Savcılık taktikleri

Üstten alta: Anayasa > Kanun / Uluslararası Antlaşma > Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi > Yönetmelik > Adsız düzenleyici işlemler (tebliğ/genelge). Alt norm üst norma aykırı olamaz.

Milletlerarası antlaşmaları onaylama: TBMM uygun bulma kanunu çıkarır → Cumhurbaşkanı onaylar/yayımlar. Temel hak antlaşmaları kanunla çatışırsa ANTLAŞMA esas alınır (m.90/son).

Olağan kanun yolları: İstinaf (Bölge Adliye/İdare Mahkemesi, 2. derece — hem maddi hem hukuki inceleme) → Temyiz (Yargıtay/Danıştay, 3. derece — sadece hukuki denetim). İlk derece → istinaf → temyiz.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK): Başkan = Adalet Bakanı, Adalet Bakanlığı Müsteşarı doğal üye. 13 üye; bir kısmı CB, bir kısmı TBMM seçer. Hâkim-savcı özlük işleri.

Bireysel başvuru: Temel hak ihlali iddiasıyla, OLAĞAN kanun yolları tükendikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne yapılır. Kapsam: Anayasa + AİHS'in ORTAK güvencelediği haklar.

TBMM = 600 milletvekili (2017 değişikliğiyle 550'den 600'e çıktı). TOPLANTI yeter sayısı = üye tam sayısının en az 1/3'ü (= 200). KARAR yeter sayısı = toplantıya katılanların salt çoğunluğu, ANCAK üye tam sayısının 1/4'ünün bir fazlasından (151) az olamaz. Kod: '600 üye → 200 toplan → 151 taban'.

Cumhurbaşkanı: görev süresi 5 YIL, bir kişi en fazla 2 DÖNEM seçilebilir, doğrudan HALK seçer (artık TBMM seçmiyor). Yürütmenin TEK BAŞIDIR; aynı anda devlet başkanı + yürütme başı. Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle ilişiği kesilmez (2017 değişikliği). Kod: '5-2-HALK'.

Türkiye'de yargı 3 ana kola ayrılır ve her birinin TEPE mahkemesi farklıdır: ADLİ yargı (ceza+hukuk uyuşmazlıkları) → tepe YARGITAY; İDARİ yargı (idarenin işlemlerine karşı) → tepe DANIŞTAY; ANAYASA yargısı (anayasaya uygunluk + bireysel başvuru) → ANAYASA MAHKEMESİ. Uyuşmazlık Mahkemesi adli-idari görev uyuşmazlığını çözer. Kod: 'ADLİ→Yargıtay, İDARİ→Danıştay, ANAYASA→AYM'.

GÜNCEL UYARI: 2017 değişikliğiyle TÜZÜK ve KHK (kanun hükmünde kararname) Anayasa'dan KALDIRILDI. Artık yürütmenin asli düzenleyici işlemi = CUMHURBAŞKANLIĞI KARARNAMESİ (CBK). Eski sistemde tüzük 'kanunun uygulanmasını göstermek + Danıştay incelemesi' ile çıkardı. Bugün geçerli düzenleyici işlemler: CBK + YÖNETMELİK. Kod: 'Tüzük öldü, KHK öldü → CBK doğdu'.

Kanuni (doğal) hâkim güvencesi: 'Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden BAŞKA bir merci önüne çıkarılamaz.' Yani suçtan SONRA o olaya özel mahkeme/olağanüstü merci kurulamaz; yargılayacak mahkeme fiil işlenmeden ÖNCE kanunla belli olmalı. Kod: 'Suç işlenmeden mahkemen belli'. Karıştırma: 'suç ve cezada kanunilik' (suçun önceden tanımı), kanuni hâkim ise MAHKEMEnin önceden belli olması.

Anayasa m.2: Türkiye Cumhuriyeti = İnsan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçtaki ilkelere dayanan, DEMOKRATİK + LAİK + SOSYAL bir HUKUK DEVLETİdir. m.1 Cumhuriyet, m.3 ülke/dil/bayrak bütünlüğü. İLK 3 MADDE DEĞİŞTİRİLEMEZ, değiştirilmesi teklif dahi edilemez (m.4). Kod: 'Demokratik-Laik-Sosyal-Hukuk + ilk 3 madde dokunulmaz'.

Kamu Başdenetçisini TBMM SEÇER (Cumhurbaşkanı veya halk DEĞİL). Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK/Ombudsman) TBMM Başkanlığına bağlıdır; idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler, idari denetim yapar (yargısal değil, tavsiye verir). Kod: 'Başdenetçi → TBMM seçer'. Karıştırma: Sayıştay da TBMM adına denetler ama mali denetim yapar.

Her idari işlemin 5 unsuru: YETKİ (işlemi yapan makam), ŞEKİL (usul/biçim), SEBEP (dayanak olgu/hukuk), KONU (doğurduğu hukuki sonuç), MAKSAT (kamu yararı amacı). Birindeki sakatlık işlemi hukuka aykırı kılar, iptal davasına konu olur. Yetki ve şekil 'dış'; sebep-konu-maksat 'iç' unsurdur. Maksattaki sakatlık = yetki/maksat saptırması (kamu yararı yerine özel/siyasi amaç).

İPTAL DAVASI: hukuka aykırı idari işlemin iptali; menfaat ihlali yeterli; objektif denetim. TAM YARGI DAVASI: idari işlem/eylemden doğan ZARARIN tazmini; kişisel hak ihlali gerekir. Genel dava açma süresi idari yargıda kural olarak 60 GÜN (vergi mahkemelerinde 30 gün), yazılı bildirimden başlar. Yargı yalnızca HUKUKA UYGUNLUK denetimi yapar, yerindelik denetimi yapamaz.

TCK'ya göre suçun unsurları: (1) TİPİKLİK (kanuni tanıma uygunluk), (2) MADDİ UNSUR (fiil, netice, nedensellik, fail, mağdur, konu), (3) MANEVİ UNSUR (KAST=bilerek-isteyerek; TAKSİR=dikkat/özen yükümüne aykırılık), (4) HUKUKA AYKIRILIK. Kast aslolan; taksir istisnaen ve kanunda açıkça yazılıysa cezalandırılır. Hukuka uygunluk nedeni (kanun hükmü/yetkili emri, meşru savunma, hakkın kullanılması, ilgilinin rızası) varsa fiil suç olmaktan çıkar.

Üç ayrı kategori: (1) HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ fiili baştan hukuka uygun kılar, suç oluşmaz (meşru savunma, kanun hükmü/yetkili amir emri, hakkın kullanılması, ilgilinin rızası). (2) KUSURLULUĞU KALDIRAN SEBEPLER fiil hukuka aykırı kalır ama fail kusurlu sayılmaz (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, cebir/tehdit, hata). (3) ŞAHSİ CEZASIZLIK suç ve kusur vardır ama şahsa bağlı nedenle ceza verilmez (belli yakınlar arası malvarlığı suçları).

HAK EHLİYETİ: hak ve borçlara sahip olabilme; herkeste eşit, sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşmeyle başlar, ölümle biter; istisnasızdır. FİİL EHLİYETİ: kendi işlemleriyle hak kurabilme; 3 şart: (1) AYIRT ETME GÜCÜ, (2) ERGİNLİK (kural 18 yaş; evlenme/mahkeme kararıyla), (3) KISITLI OLMAMAK. Üçü de varsa TAM EHLİYETLİ. Ayırt etme gücü yoksa TAM EHLİYETSİZ (işlemleri kesin hükümsüz).

TMK'ya göre kişilik hakkı saldırıya uğrayanın davaları: (1) saldırı tehlikesinin ÖNLENMESİ, (2) sürmekte olan saldırıya SON VERİLMESİ (durdurma), (3) sona ermiş saldırının hukuka aykırılığının TESPİTİ, (4) MADDİ ve MANEVİ TAZMİNAT, (5) saldırıdan elde edilen KAZANCIN vekâletsiz iş görme hükümlerine göre verilmesi. İlk üçü koruyucu, son ikisi giderim davası. 'El atmanın önlenmesi' kişilik değil MÜLKİYET/zilyetlik davasıdır.

Taşınır mülkiyeti kural olarak zilyetliğin devriyle geçer. Şekiller: (1) MADDİ TESLİM (elden verme), (2) KISA ELDEN TESLİM (malı zaten elinde tutana, örn. kiracıya mülkiyet geçer), (3) HÜKMEN TESLİM (devreden malı kira vb. ile elinde tutmaya devam eder), (4) ZİLYETLİĞİN HAVALESİ (mal üçüncü kişide iken devreden iade talep hakkını devralana devreder), (5) emtiayı temsil eden senet teslimi.

Yasal mal rejimi EDİNİLMİŞ MALLARA KATILMA'dır. EDİNİLMİŞ MAL: çalışma karşılığı edinimler, SGK/sosyal yardım ödemeleri, çalışma gücü kaybı (maddi) tazminatları, KİŞİSEL MALLARIN GELİRLERİ, edinilmiş malların yerine geçenler. KİŞİSEL MAL: kişisel kullanım eşyası, evlilik öncesi mallar, miras/karşılıksız kazanımlar, MANEVİ TAZMİNAT alacakları, kişisel malların yerine geçenler. Tasfiyede her eş diğerinin edinilmiş mallarının yarısında (katılma alacağı) hak sahibidir.

Sözleşme, karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla (İCAP + KABUL) kurulur. Kural ŞEKİL SERBESTİSİ'dir; kanunda öngörülmedikçe geçerlilik şekli aranmaz. Kanunun öngördüğü şekil kural olarak GEÇERLİLİK ŞEKLİDİR (uyulmazsa kesin hükümsüz). Yazılı şekilde borç ALTINA GİRENİN imzası yeterlidir; alacaklının imzası şart değildir. Ön sözleşmenin geçerliliği asıl sözleşmenin şekline bağlıdır.

Borç ilişkisinin temel ilkeleri: (1) NİSPİLİK (borç ilişkisi kural olarak yalnız alacaklı ile borçlu arasında sonuç doğurur; alacaklı hakkını sadece borçluya karşı ileri sürer — ayni hakların 'mutlaklığı'nın karşıtı). (2) SÖZLEŞME ÖZGÜRLÜĞÜ. (3) DÜRÜSTLÜK KURALI (TMK m.2). Nispilik istisnaları: üçüncü kişi yararına/aleyhine sözleşme, alacağın temliki, borcun nakli.

TTK'ya göre TACİR (ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten) sonuçları: iflasa tabi olma, ticaret unvanı seçme + sicile TESCİL, TİCARİ DEFTER tutma, BASİRETLİ İŞ ADAMI gibi davranma, ticari örf-âdete tabi olma, fatura/teyit mektubu, ticari satış rejimi. ESNAF tacir sayılmaz: iflasa tabi değil, ticari defter tutma zorunluluğu yok, sicile tescil yok; ancak basiretli davranma/bazı koruyucu hükümler esnafa da yansıyabilir.

ŞAHIS ŞİRKETLERİ (kollektif, komandit): ortak az, ortaklar şahsen+sınırsız (kollektifte) sorumlu, ortaklık kişiye bağlı; sermaye olarak emek/kişisel iş, ün, alacak da getirilebilir. SERMAYE ŞİRKETLERİ (anonim, limited, sermayesi paylara bölünmüş komandit): ortaklar kural olarak sadece taahhüt ettikleri sermaye kadar sorumlu, pay devri kolay; ANONİM/LİMİTED'e kişisel EMEK ve ticari itibar sermaye olarak KONULAMAZ (kollektif/adi'de konulabilir). Adi ortaklık TBK'da, tüzel kişiliği yok.

ŞİKÂYET: icra/iflas DAİRELERİNİN hukuka/usule aykırı İŞLEMLERİNE karşı İCRA MAHKEMESİNE yapılır; dava değildir; kural olarak 7 günlük süre (kamu düzenine aykırılık ve hakkın yerine getirilmemesi/süründürme: süresiz); şikâyet kural olarak takibi KENDİLİĞİNDEN DURDURMAZ. İTİRAZ: borçlunun ÖDEME EMRİNE (borca/imzaya) karşı icra dairesine beyanıdır; süresinde itiraz takibi DURDURUR; alacaklı itirazın kaldırılması (icra mahkemesi) veya itirazın iptali (genel mahkeme) yoluna gider.

TMK m.9-16 (+ sınırlı ehliyetli: m.429) çerçevesinde 4 kademe: ① TAM EHLİYETLİ (m.9): ayırt etme gücü VAR + ergin + kısıtlı DEĞİL → tüm hukuki işlemleri tek başına geçerli şekilde yapabilir. ② SINIRLI EHLİYETLİ (m.429 — yasal danışman atanmış kişi): ayırt etme gücü VAR + ergin + yasal danışman atanmış (kısıtlanmamış) → tek başına yapabilir; ama belirli işlemler için yasal danışman onayı gerekir (onaysız işlem kural olarak geçerli; kişiye bağlı haklar tam bağımsız). ③ SINIRLI EHLİYETSİZ (m.16): ayırt etme gücü VAR + ergin DEĞİL (küçük) VEYA kısıtlı → yasal temsilci onayı olmadan yaptığı işlemler kural olarak askıya alınmış (eksik iki taraflı hukuki işlem); sırf yarar sağlayan (bağış alma) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı işlemler tek başına geçerli. ④ TAM EHLİYETSİZ (m.15): ayırt etme gücü YOK (yaş küçüklüğü/akıl hastalığı/vs.) → yaptıkları işlemler KESİN HÜKÜMSÜZ; sadece hak ehliyeti (m.8) kalır. Kod: 'Tam-Sınırlı-Sınırlı-Tam → var-var-var-yok (ayırt etme)'

HAK EHLİYETİ (m.8): Her kişi hak ve borçlara EHİL olma kapasitesine sahiptir; eşit ve genel. Sağ doğmak kaydıyla cenin ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahiptir; kişilik ölümle sona erer. FİİL EHLİYETİ (m.9): Kişinin kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmesi. 3 POZITIF ŞART: (1) Ayırt etme gücü, (2) Erginlik, (3) Kısıtlı olmama. AYIRT ETME GÜCÜ (m.13): Makul düzeyde davranışlarının bilincinde olmak ve sonuçlarını kavrayabilmek. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sarhoşluk vb. ayırt etme gücünü geçici/kalıcı kaldırır. AYIRT: Hak ehliyeti pasif (sahiplik), fiil ehliyeti aktif (işlem yapma). Ceninin hak ehliyeti var, fiil ehliyeti yok.

ZÜMRE SİSTEMİ (TMK m.495-501): 1. ZÜMRE: Altsoy (çocuklar, torunlar — m.495). Birinci zümrede mirasçı varsa ikinci zümre miras alamaz. 2. ZÜMRE: Ana ve baba + bunların altsoyu (kardeşler, yeğenler — m.496). Anne öldüyse onun payı kendi altsoyu arasında bölünür (halefiyet ilkesi). 3. ZÜMRE: Büyükanne-büyükbabalar + bunların altsoyu (m.497). SAĞ KALAN EŞ: Zümreyle birlikte evlilik birliği içinden alır; 1. zümreyle → 1/4, 2. zümreyle → 1/2, 3. zümreyle → 3/4 (m.499). Hiç mirasçı yoksa tamamı devlete kalır. ⚠️ SAKLI PAY — 2022 DEĞİŞİKLİĞİ (7394 sy. Kanun, 27.05.2022): ESKİ: Altsoy 1/2, ana-baba 1/4, kardeşler 1/8 → YENİ: SADECE altsoy 1/2 + sağ kalan eş 1/4 saklı pay hakkına sahip. Anne-baba ve kardeşler artık SAKLI PAY HAKKI YOKTUR (m.506). Tasarruf oranı arttı. Kod: '1.zümre-2.zümre-3.zümre-eş / saklı pay: altsoy½ + eş¼ (2022)'

ZİLYETLİK (m.973): Bir şey üzerinde fiilî hâkimiyet = zilyetlik; zilyet karine olarak o şeye hak sahibi sayılır. TAŞINIR İYİNİYETLİ İKTİSAP (m.988): Zilyetten iyiniyetle bir taşınır edinen kişi mülkiyeti kazanır; ANCAK taşınmaz çalınmış/kaybolmuş/iradesi dışında elden çıkmışsa edinim 5 YIL içinde açılacak davayla geri alınabilir (m.989 — 'çalıntı istisnası'). TAPU SİCİLİ İYİNİYETE GÜVEN (m.1023): Tapu siciline iyiniyetle dayanarak işlem yapan üçüncü kişi bu işlem tescil edildiği takdirde korunur; sicildeki yanlışlığı bilemeyecek durumda olmalıdır. Tapu sicilindeki tescilin iptalini bile bile almak = kötüniyetli = koruma yok. Kod: 'Taşınır → zilyet + iyiniyet (m.988); Taşınmaz → tapu + iyiniyet (m.1023)'

MÜLKİYET = tam, en geniş ayni hak. SINIRLI AYNİ HAK = mülkiyetten ayrı, taşınmaz üzerinde sınırlı yetki. ① İRTİFAK HAKKI (m.779 vd.): Taşınmaz lehine/kişi lehine; taşınmazı kullanma/faydalanma yetkisi verir. Türleri: arazi irtifakı (geçit hakkı, mecra irtifakı), intifa hakkı, sükna (oturma) hakkı, üst hakkı, kaynak hakkı. İntifa hakkı ve sükna = kişiye sıkı sıkıya bağlı (devredilemez, mirasla geçmez). ② REHİN HAKKI (m.850 vd. taşınmaz rehni, m.939 vd. taşınır rehni): Alacağı güvence altına almak için kullanılır; taşınmaz → ipotek (tescil), taşınır → taşınır rehni/ticari işletme rehni. Rehin bir AKSEsuvar haktır (asıl alacak onsuz olmaz). ③ TAŞINMAZ YÜKÜ (m.839 vd.): Taşınmaz sahibini bir edimi yerine getirmekle yükümlü kılar; kişiye değil TAŞINMAZA yüklenmiş (taşınmaz el değiştirince yük da geçer). Ayni ve devredilebilir. Kod: 'İrtifak=kullanım, Rehin=güvence/aksesuar, Taşınmaz yükü=edim/malla birlikte geçer'

SÖZLEŞME KURULUŞU (TBK m.1): Karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanları → sözleşme. ÖNERİ (İCAP, m.3-6): Belirli kişiye yönelik, yeterince belirli, bağlanma iradesi içeren irade beyanı. Süre öngörüldüyse süre doluncaya kadar bağlar (m.3); süre öngörülmediyse 'hazır olanlara' derhal cevap beklenir (m.4), 'hazır olmayanlara' uygun süre (m.5). Öneri süresinde reddedilince veya kabul edilmeyince bağlayıcılık sona erer. KABUL (m.7-9): Önerinin aynen kabul edilmesi gerekir; değişiklik içeren yanıt = YENİ ÖNERI. Kabul öneriye uygun → anlaşma oluşur. Sessiz kalma kural olarak kabul DEĞİLDİR (m.6/son). ÖNERİ SÜRESİ DOLMADAN GERI ALMA: Önerici, önerisi muhataba ulaşmadan veya aynı anda geri alabilir (m.10). Kod: 'Değişiklikli kabul = karşı öneri; sessiz kalma = kabul değil'

BORÇLU TEMERRÜDÜ (m.117 vd.): Muaccel (vadesi gelmiş) borcun ifası için borçluya ihtarda bulunulması gerekir → ihtarla temerrüt başlar. İStisnalar: Borçlu vadeyi bildiyorsa ihtar gerekmez (m.117/2), haksız fiil ve sebepsiz zenginleşmede ihtar gerekmez. SONUÇLARI: (1) Gecikme tazminatı (m.118), (2) Alacaklı ifadan vazgeçip tazminat isteyebilir (m.125), (3) İkili seçim hakkı: ifa + gecikme tazminatı VEYA sözleşmeden dönme + müspet zarar (iki tarafa borç yükleyen sözleşmede). ALACAKLI TEMERRÜDÜ (m.106-108): Borçlu ifayı usulüne uygun şekilde teklif etmesine rağmen alacaklının kabulden kaçınması. SONUÇLARI: (1) Borçlunun özen yükümlülüğü azalır (ağır kusur sorumluluğu), (2) Masrafları alacaklı öder, (3) Borçlu tevdi (depo yoluna gidebilir — m.108), (4) Taşınırlarda teslim imkânı yoksa satılabilir. Kod: 'Borçlu temerrüdü = ihtar (kural); alacaklı temerrüdü = usulüne uygun teklif + red'

GENEL SÜRE (TBK m.146): Her alacak 10 yılda zamanaşımına uğrar. ÖZEL 5 YILLIK SÜRELER (TBK m.147): Kira bedeli, nafaka, her türlü faiz alacağı ve anapara ile faiz birlikte vadeli alacaklar → 5 yıl. Ayrıca: Kira bedeli (5 yıl), otel/pansiyon/lokanta/eğlence yerlerine yapılan masraflar, ticari satış bedeli (esnaf/tüccarın satış bedeli değil), işçi/hizmet sözleşmesi alacakları (ücret dahil, işçi 5 yıl — m.147/1), vekâlet/avukatlık ücret alacakları → 5 yıl. HAKSIZ FİİL zamanaşımı (m.72): Zarar ve failden öğrenme 2 yıl; her hâlükârda 10 yıl (uzun süre). SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME (m.82): Öğrenmeden 2 yıl, hâlükârda 10 yıl. Kod: 'Genel=10; kira+faiz+nafaka+ücret=5; haksız fiil/sebepsiz zenginleşme=2+10'

HAKSIZ FİİL (TBK m.49 vd.): Hukuka aykırı ve kusurlu eylem → zarar → nedensellik bağı. UNSURLAR: (1) Fiil, (2) Hukuka aykırılık, (3) Kusur (kural), (4) Zarar, (5) Uygun nedensellik. Kusursuz sorumluluk halleri özel hüküm ister (m.65-66: adam çalıştıranın/hayvan/bina sorumluluğu). SEBEPSİZ ZENGİNLEŞME (TBK m.77 vd.): (1) Zenginleşme, (2) Fakirleşme, (3) Aralarında nedensellik bağı, (4) Hukuki sebep YOKLUĞU. Kusur ARANAMAZ; tazminat değil, 'iade' davası (istirdat). İki tür: ifa ile (kondiksiyon) ve ifa dışı zenginleşme. KRİTİK AYIRIM: Haksız fiil → kusur + zarar tazminatı. Sebepsiz zenginleşme → kusursuz, sebep yok, alınanın iadesi. İkisi bir arada çatışırsa genel kural seçimlik hak — ama uygulamada alacaklı lehine norm seçimi. Kod: 'HF=kusur+zarar, SZ=sebep yok+iade'

DÖNME (m.123 vd. / m.229 vd.): İki tarafa borç yükleyen, ANİ edimlı sözleşmelerde temerrüt veya ayıp halinde kullanılır. GERİYE DÖNÜK (ex tunc) etkilidir — sözleşme hiç kurulmamış gibi taraflar birbirine iade yapar; dönme ile birlikte müspet veya menfi zarar istenebilir. FESİH (m.112 vd. benzeri / özel hükümlerde): Sürekli edimli sözleşmelerde (kira, hizmet, vekâlet) sona erme yolu. İLERİYE DÖNÜK (ex nunc) etkilidir — ilerleyen dönem için sona erer; geçmişe dönük iade yükümlülüğü yoktur kural olarak. İPTAL (m.31 vd.): Sözleşmenin irade bozukluğu (hata/hile/tehdit) veya aşırı yararlanma nedeniyle iptal edilmesi; iptal beyanıyla GERİYE DÖNÜK sona erer. İptal hakkı süreyle sınırlıdır (m.31: 1 yıl). İrade bozukluğu yoksa iptale gidilemez. Kod: 'Dönme=ani+temerrüt/ayıp+ex tunc; Fesih=sürekli+ileriye; İptal=irade bozukluğu+1yıl'

TTK m.12: Ticari işletmeyi kendi adına işleten kişi TACİRDİR. Tacir olmanın başlıca sonuçları (TTK m.12-18): (1) BASİRETLİ İŞADAMI gibi davranma zorunluluğu (m.18/2) — ticari işlerinde olağan bir tacirden beklenen dikkat ve özeni gösterme; esnaftan farklı, yüksek standart; (2) İFLAS EHLİYETİ — sadece tacirler iflas yoluyla takibe tabidir (esnaf değil); (3) TİCARİ DEFTER tutma; (4) TİCARET SİCİLİNE tescil; (5) FATURA + TEYİT MEKTUBU yükümlülükleri; (6) Ticari örf ve âdete tabi olma. TİCARİ İŞ KRİTERİ (m.19): bir tacirin yaptığı işlem karine olarak ticaridir; aksi ispat edilebilir. Esnaf iflasa tabi değildir — ticaret mahkemesinde dava açılır ama iflas istenemez.

ZORUNLU UNSUR KARŞILAŞTIRMASI (TTK 6102): • POLİÇE (m.671): 'poliçe' kelimesi + belirli bedel + lehtarın adı + vade + ödeme yeri + muhatap + düzenleyenin imzası + düzenleme yeri/tarihi. ÜÇLÜ ilişki: düzenleyen – muhatap – lehtar. Muhatap kabul edene kadar asıl borçlu düzenleyendir. • BONO/EMRE YAZILI SENET (m.776): 'bono' veya 'emre yazılı senet' ibaresi + belirli bedel + lehtar + vade + ödeme yeri + düzenleyenin imzası + düzenleme yeri/tarihi. İKİLİ ilişki: düzenleyen (hem borçlu) – lehtar. Muhatap YOK. • ÇEK (m.780): 'çek' kelimesi + belirli bedel + muhatap banka adı + ödeme yeri + düzenleyenin imzası + düzenleme yeri/tarihi. VADESİZ ödeme emridir; vade yazılı olsa hükümsüzdür. KRİTİK AYRIMI: Bono'da muhatap yok; çekte vade yok (yazılsa geçersiz); poliçede hem muhatap hem vade var.

ŞAHIS ŞİRKETLERİ (Kollektif, Adi Komandit — TTK m.153, 304): ortaklar şirkete karşı değil, alacaklılara karşı ŞAHSEN + MÜTESELSILEN + SINIRSI sorumlu (kollektifte tüm ortaklar; komanditten sadece komandite). Kişisel EMEK ve ticari itibar sermaye olarak konabilir. Pay devri zor (diğer ortakların onayı). SERMAYE ŞİRKETLERİ (A.Ş. — TTK m.329; Ltd. Şti. — TTK m.573): ortaklar koyduğu sermaye payıyla SINIRLI sorumlu; alacaklılara karşı kişisel sorumluluk yok (perde aralanması istisnası hariç). Kişisel emek ve ticari itibar ANONİM/LİMİTED'e sermaye KONULAMAZ (TTK m.342 — para/ayın/sanayi hakkı). Pay devri: A.Ş.'de kural serbestlik; Ltd.'de limited sözleşmesi/ortak onayı. TUZAK: 'sınırsız sorumluluk = şahıs şirketi' kalıbı; 'emek sermaye = şahıs' kalıbı.

GÖREV (HMK m.1-4): hangi MAHKEMENİN TÜRÜNün bakacağı (asliye/sulh/ticaret/tüketici...). Kesin dava şartı; re'sen gözetilir. Sulh Hukuk: m.4 — tahliye, eşya/kira (belirli değer altı), paydaşlık giderimi. Asliye Hukuk: genel görevli. YETKİ (m.5-19): hangi YER mahkemesinin bakacağı. Genel yetki: davalının yerleşim yeri (m.6). KESİN YETKİ HALLERİ (taraflarca değiştirilemez, re'sen gözetilir): (1) TAŞINMAZ DAVASI — taşınmazın bulunduğu yer (m.12, kesin); (2) MİRAS DAVASI — miras bırakanın son yerleşim yeri (m.11, kesin); (3) TÜKETİCİ HUKUKUNDA — belirli davalar için tüketicinin yerleşim yeri (m.6/son → özel kanun); (4) İŞ HUKUKU davalarında işin yapıldığı yer (HMK m.5 kıyasen + İş K.); (5) Sözleşmeden doğan davalar — ifa yeri yetkisi (m.10, ihtiyari). TUZAK: yetki itiraz yoluyla ileri sürülür (m.19 ilk itiraz); kesin yetki re'sen — ihtiyari yetki tarafın itirazını bekler.

2016 SONRASI İKİ KATMANLI SİSTEM (6100 HMK, 7036 İş M.K. ile uyumlu): 1. İSTİNAF (m.341-360): İLK DERECE mahkeme kararına karşı, BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ'ne (BAM), süre 2 HAFTA (kararın tefhim/tebliğinden). Hem vakıa hem hukuk incelemesi yapar; yeniden yargılama (duruşma) yapabilir. Miktar sınırı: m.341 — kesinlik sınırının üstündeki kararlar istinaf edilebilir (2024 için ~17.900 TL, yeniden değerleme ile güncellenir). Duruşma açma takdire bağlı (m.356). 2. TEMYİZ (m.361-373): BAM kararına karşı, YARGITAY'a, süre 2 HAFTA. Sadece HUKUKA UYGUNLUK denetimi (vakıa bağlı). Parasal sınır: m.362 — belirli kesinlik sınırının altındaki davalar temyiz edilemez (yeniden değerleme ile güncellenir — somut rakamı her yıl RG'den teyit et). Bozma veya onama kararı. ESKI SİSTEM (2016 öncesi): ilk derece → temyiz (doğrudan Yargıtay) — Bu sistem KALDIRILMIŞTIR; sınavda eski sistem sorusu çıksa bile doğru cevap: 2016 sonrası BAM katmanı.

DAVA ŞARTLARI (HMK m.114): davanın esastan görülebilmesi için gereken ön koşullar — mahkemece RE'SEN gözetilir, her aşamada. Başlıca dava şartları: mahkemenin görev ve yargı yetkisi, taraf ehliyeti, dava ehliyeti, kanuni temsil, dava takip yetkisi, dava açma hakkı, HMK uyarınca zorunlu arabuluculuk (aile, iş, ticari — emredici), kesin hüküm/derdestlik yokluğu, davacının menfaatinin olması. Dava şartı eksikse → USULDEN RED, esasa girilmez. İLK İTİRAZLAR (HMK m.116): yalnızca DAVALI tarafça, cevap dilekçesiyle (süresi 2 hafta) ESAS HAKKINDA CEVAPTAN ÖNCE ileri sürülmesi gereken savunmalar; süresinde ileri sürülmezse DİNLENİLMEZ. Başlıca ilk itirazlar: (1) ihtiyari YETKİ itirazı (m.116/a), (2) uyuşmazlığın hakeme götürülmesi (tahkim itirazı). TUZAK: kesin yetki re'sen gözetilir (dava şartı gibi davranır); ihtiyari yetki itirazı ilk itirazdır.

İCRA TAKİP TÜRLERİ (2004 İİK): 1. İLAMLI TAKİP (m.24-42): İcra edilebilir BELGEye (mahkeme ilamı, hakem kararı, noter senedi) dayalı; borçluya ödeme emri değil İCRA EMRİ gönderilir; itiraz yolu KAPALI (ancak icranın geri bırakılması). 2. İLAMSIZ TAKİP (m.42-167): İlam olmaksızın, alacaklı iddiasıyla; borçluya ÖDEME EMRİ gönderilir; borçlu 7 günde itiraz edebilir → takip DURUR. - Genel haciz yoluyla: her türlü alacak - Kiralanan taşınmazın tahliyesi (kiralanan tahliye yolu) 3. KAMBİYO SENETLERİNE ÖZGÜ TAKİP (m.167-176): ÇEKE/SENETLE ÖZGÜ — ödeme emri gönderilir; borçlu 5 günde borca itiraz veya 5 günde imzaya itiraz (imzaya itiraz = icra mahkemesi). 4. REHNİN PARAYA ÇEVRİLMESİ YOLUYLA TAKİP (m.145-159): rehinli alacaklı, önce rehinli malı sattırır; eksik kalırsa genel haciz yoluna gider. Rehinli alacaklı diğer yollara başvurmadan önce rehin yolunu seçmek zorunda değildir (seçim hakkı). TUZAK: Kambiyo = ödeme emrine itiraz süresi 5 gün (genel ilamsız 7 gün değil).

BORÇLU ödeme emrine itiraz edince takip DURUR. Alacaklının iki yolu: 1. İTİRAZIN İPTALİ (İİK m.67): GENEL MAHKEMEDE dava; alacak hakkı tam yargılamayla ispat; her türlü alacakta açılabilir; süre itirazın tebliğinden 1 YIL. Sonuç: davacı kazanırsa itiraz iptal + icra inkar tazminatı (alacağın %20'si) hükmedilir; kaybederse kötüniyet tazminatı. 2. İTİRAZIN KALDIRILMASI (İİK m.68): İCRA MAHKEMESİNDE — basit yargılama; yalnızca belirli GÜÇLÜ BELGElerle (m.68 belgesi): imzası borçluca kabul edilmiş belge, resmi makamca düzenlenmiş belge, noter onaylı sözleşme, banka/finans kuruluşu kayıtları. Süre: itirazın tebliğinden 6 AY. İnceleme DAR: mahkeme yalnızca belgeleri inceler, tanık dinleyemez. Sonuç: kaldırma kararıyla takip devam eder; borçlu itirazını kanıtlayamazsa %20 kötüniyet tazminatı. ÖZET TABLO: İptal = genel mahkeme + 1 yıl + geniş inceleme. Kaldırma = icra mahkemesi + 6 ay + dar/belgeli inceleme.

7101 SAYILI KANUN (2018): iflasın ertelenmesi KALDIRILDI → yerine KONKORDATO güçlendirildi. MEVCUT SİSTEM (İİK m.285-308/h): 1. GEÇICI MÜHLET: Borçlu konkordato talebinde bulunur + konkordato projesi + gerekli belgelerle mahkemeye başvurur. Mahkeme ilk incelemede GEÇİCİ MÜHLET verir (3 ay + 2 ay uzatma = maks 5 ay). 2. KESİN MÜHLET: Geçici mühlet sona ermeden mahkeme, belirlenecek komiser raporuna göre KESİN MÜHLET kararı verir (1 yıl + 6 ay uzatma = maks 18 ay). Kesin mühlette: alacaklı toplantısı yapılır, komiser denetler. 3. KONKORDATO ONAYI: Alacaklıların belirli çoğunluğu (alacaklıların yarısı VE alacakların 2/3'ü) kabul ederse mahkeme onaylar → tüm alacaklılar bağlanır. 4. BAŞARISIZLIK: Konkordato kabul edilmezse veya onaylanmazsa iflas açılır. KRİTİK: İflasın ertelenmesi 2018'de KALDIRILDI — sınavda eski hüküm geçersiz. 'Borca batık şirketin iflası ertele' artık KONKORDATO yolu.

İHTİYATİ HACİZ (İİK m.257-268): PARA ALACAKLARINA özgü geçici hukuki koruma. Şartlar: (1) para alacağı + (2) alacak muaccel veya belgelenmiş varlığı kuvvetle muhtemel + (3) haciz tehlikesi (borçlunun malları kaçırma, saklama riski ya da yerleşim yeri yok). İcra mahkemesine başvurulur; talep üzerine ve genellikle karşı taraf dinlenmeden verilir; teminat alınabilir. Verilince 10 gün içinde icra dairesine bildirme; 7 gün içinde takip başlatılmali (aksi halde düşer). İHTİYATİ TEDBİR (HMK m.389-399): PARA DIŞI her türlü DAVADA hakların korunması; eda/tespit/oluşturma içerikli olabilir. İlgili davanın görüldüğü mahkeme veya esas hakkında yetki mahkemesi. Teminat kural; acil hallerde teminatsız da verilebilir. Talep kabul edilince 1 ay içinde esas dava açılmalı (açılmazsa tedbir kalkar). ÖZET: Para alacağı → ihtiyati HACİZ (İİK). Para dışı talep/hak → ihtiyati TEDBİR (HMK).

Suçun unsurları: (1) TİPİKLİK (kanuni tarife uygunluk), (2) MADDİ UNSUR (fiil+netice+fail+mağdur+nedensellik), (3) MANEVİ UNSUR (kast veya taksir), (4) HUKUKA AYKIRILIK. Manevi unsur 4'e ayrılır — DOĞRUDAN KAST: neticeyi bilerek ve isteyerek gerçekleştirme (m.21/1); OLASI KAST: öngörülen neticeye 'olursa olsun' diyerek kayıtsız kalma/kabullenme (m.21/2); BİLİNÇLİ TAKSİR: neticeyi öngörür ama gerçekleşmez diye güvenerek hareket etme (m.22/3); BASİT TAKSİR: neticeyi öngörmeden gerekli dikkat/özeni göstermeme (m.22/2). ANAHTAR AYRAÇ: Öngörü+kabullenme=olası kast; öngörü+güven=bilinçli taksir. Taksir ancak kanunda açıkça gösterilmişse cezalandırılır (m.22/1).

TEŞEBBÜS (m.35): Kastla suça doğrudan elverişli hareketlere başlanmış ama fail iradesi dışındaki nedenle suç tamamlanamamışsa teşebbüs var. Ceza: tamamlanmış suçun 1/4 ile 3/4'ü arasında indirilir. GÖNÜLLÜ VAZGEÇİLMESİ (m.36): İcra hareketlerine başlandıktan sonra kişi KENDI İRADESİYLE vazgeçer VE o ana kadar yapılanlar başka bir suç oluşturmuyorsa CEZA VERİLMEZ; o ana kadar oluşan suçtan ceza verilir. ANAHTAR: Teşebbüste dış etken engeller; vazgeçmede kendi iradesi ile durdurur. Gönüllü vazgeçme tamamlanma aşamasına gelmiş suçta da mümkündür (etkin pişmanlık m.36/2 ile netice giderilirse ceza verilmez).

İştirak türleri: FAİL (m.37): suçun kanuni tanımındaki fiili gerçekleştiren kişi(ler); müşterek fail — birlikte suç işleyen her biri tam ceza alır. AZMETTİREN (m.38): başkasını suç işlemeye ikna eden/kışkırtan; suça katılmaz ama faili bilerek suça yönlendirmiştir; fail kadar ceza. YARDIM EDEN (m.39): suç işlenmesine imkân tanıyan (silah temin etme, plan yapma, suç sonrası yardım vb.); ceza m.39 uyarınca kural olarak YARI oranında indirilir; ağırlaştırılmış müebbet gerektiren suça yardımda 15-20 yıl, müebbet gerektiren suça yardımda 10-15 yıl hapse çevrilir (m.39/1). ÖZGÜ SUÇ: suçun özgü fail gerektirdiği durumlarda (memur suçu gibi) özgü nitelik taşımayanın sorumluluğu m.40/2 gereği yardım eden olarak belirlenir. Zincirleme suçta (m.43) tek suç sayılır ama ceza 1/4-3/4 artırılır.

ZİNCİRLEME SUÇ (m.43): Aynı suç işleme kararıyla, aynı kişiye karşı, farklı zamanlarda aynı suçun birden fazla işlenmesi → tek suç sayılır, ceza 1/4-3/4 oranında artırılır. Farklı kişilere karşı da zincirleme olabilir (mağdur sayısı birden fazla ise m.43/2 — kasten öldürme, kasten yaralama, işkence, cinsel istismar hariç). FİKRİ İÇTİMA (m.44): Tek eylemle birden fazla farklı suç oluşursa en ağır cezayı öngören suçtan ceza verilir (tek eylem, çok suç = en ağır). BİLEŞİK SUÇ: Birden fazla hareketten oluşan ya da daha az ağır bir suçu zorunlu unsur olarak içeren suç; o unsurun ayrıca cezalandırılması yasaktır (ör. yağmada müessir fiil + hırsızlık = yağma tek suçtur). GENEL KURAL: Aynı fiil → fikri içtima; farklı fiil+aynı karar → zincirleme; suç içinde suç → bileşik.

Hukuka uygunluk nedenleri fiili baştan suç olmaktan çıkarır (hukuka aykırılık unsurunu ortadan kaldırır). Dört temel: (1) KANUN HÜKMÜ / YETKİLİ AMİR EMRİNİ İFA (m.24): kanunun emrettiği/izin verdiği ya da yetkili amirin suç teşkil etmeyeceği kesin olan emrinin yerine getirilmesi; (2) MEŞRU SAVUNMA (m.25/1): saldırıya karşı zorunlu/orantılı savunma — şartlar: saldırı haksız, mevcût ya da yakın, savunma orantılı/zorunlu; savunmada aşırılık cezayı kaldırabilir (m.27); (3) HAKKIN KULLANILMASI / İLGİLİNİN RIZASI (m.26): hakkın kullanımı hukuka aykırılığı kaldırır; ilgilinin rızası — kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği hak söz konusu olmalı. (4) ZORUNLULUK HÂLİ (m.25/2): ağır tehlikeden korunmak için zorunlu olarak yapılan eylem; savunma farklı: saldırgan değil üçüncü kişi veya nesne zarar görür.

TCK m.31 — 3 KADEME: (1) 0-12 YAŞ (12 yaşını doldurmamış): ceza sorumluluğu YOKTUR, ceza VERILEMEZ; gerekirse koruyucu/destekleyici tedbir veya güvenlik tedbiri uygulanır. (2) 12-15 YAŞ (12 doldu, 15 doldurmamış): kastı/davranışının anlam ve sonuçlarını ANLAYIP ANLAYAMADIĞI araştırılır; anlayamıyorsa → ceza yok, güvenlik tedbiri; anlıyorsa → ceza verilir ama 1/2 ile 2/3 oranında indirilir. (3) 15-18 YAŞ (15 doldu, 18 doldurmamış): ceza sorumluluğu vardır; ceza 1/3 ile 1/2 oranında indirilir. AKIL HASTALIĞI (m.32): suç işlediği sırada algılama ya da davranışlarını yönlendirme yeteneği tamamen kaybolmuşsa ceza verilmez, güvenlik tedbirine hüküm kurulur; kısmen azalmışsa cezada indirim.

GÖZALTI (CMK m.91): Savcının yazılı emriyle kişi gözaltına alınır; azami süre 24 SAAT (yakalama ve nakil dahil). Toplu/örgütlü suçlarda savcı talebi + hâkim kararıyla +3 güne kadar uzatılabilir (toplamda 4 gün). TUTUKLAMA SÜRELERİ (m.102): Ağır ceza mahkemesi görevine girmeyen suçlar: 1 yıl; hâkim kararıyla 6 ay uzatma → toplam 1,5 yıl. Ağır ceza mahkemesi görevine giren suçlar: 2 yıl; 1'er yıllık 3 uzatma → toplam 5 yıl. Terör ve örgütlü suçlarda üst sınırlar ek uzatmalarla daha yüksek olabilir (bireysel terör suçlarında ek uzatma hükümleri). TUTUKLAMA KARARI: Hâkim/mahkeme verir (cumhuriyet savcısı veremez). Tutuklama gerekçe karar; kuvvetli şüphe + tutuklama nedeni zorunludur (m.100).

Üç aşama ve karar merciileri: (1) YAKALAMA (CMK m.90): Suçüstü veya kaçma şüphesi varsa kolluğun bildirim yükümlülüğü olmaksızın herhangi bir kişi veya kolluk tarafından gerçekleştirilir; yazılı emir gerekmez. Derhal savcılığa bildirilir. (2) GÖZALTI (CMK m.91): Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle (gecikmesinde sakınca varsa sözlü, arkasından yazılı). Azami 24 saat; savcı hâkim kararıyla uzatabilir. (3) TUTUKLAMA (CMK m.100): SADECE HÂKİM VEYA MAHKEME kararıyla. Kuvvetli suç şüphesi + tutuklama nedeni (kaçma şüphesi/delil karartma) zorunludur. ANAHTAR: Yakalama = kolluk+herkes; Gözaltı = savcı; Tutuklama = HÂKİM (savcı tutuklama emri VEREMEZ).

SORUŞTURMA EVRESİ: Suç şüphesinin öğrenildiği andan iddianamenin kabulüne kadar sürer; cumhuriyet savcısı yürütür; gizlilik esası. KOVUŞTURMA EVRESİ: İddianamenin kabulüyle başlar; mahkemede yürütülür; aleniyet esası. İDDİANAME (CMK m.170): Savcı yeterli şüphe olduğunda iddianame düzenler; zorunlu içerik: sanık kimliği, yüklenen suç, deliller, hukuki nitelendirme, talep edilen ceza. İDDİANAME İADESİ (CMK m.174): Mahkeme iddianameyi KABUL ETMEDEN ÖNCE eksiklik/hata tespit ederse 15 gün içinde iade eder; savcı 15 gün içinde yeniden düzenler. İade sebepleri: m.170/3 zorunlu unsurların eksikliği. İddianamenin kabulü = kovuşturmanın başlangıcı (soruşturma biter).

OLAĞAN KANUN YOLLARI: (1) İSTİNAF (CMK m.272-285): 2016 yılında uygulamaya giren ikinci derece kanun yolu; ilk derece mahkemesinin kararlarına karşı Bölge Adliye Mahkemesi'ne başvurulur; hem maddi hem hukuki inceleme yapar; süre 7 gün (tebliğden). (2) TEMYİZ (CMK m.286-307): Yargıtay'a başvurulan üçüncü derece; yalnızca hukuki inceleme (vakıa incelemesi yapmaz); süre 15 gün (tebliğden); istinaftan geçmeden doğrudan temyiz olağan değil (bazı ağır ceza kararları doğrudan Yargıtay'a gidebilir — m.286/2 istisna). OLAĞANÜSTÜ KANUN YOLLARI: (1) YARGILAMANIN YENİLENMESİ (m.311-323): kesinleşmiş hükümlerde yeni delil/olay ortaya çıktığında; fail lehine veya aleyhine başvurulabilir; aleyhine sınırlı. (2) KANUN YARARINA BOZMA (m.309): Adalet Bakanlığı/Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı talep eder; sonuç bağlı kalmaya devam eder, yargılama yenilenmez.

HAGB — HÜKMÜN AÇIKLANMASININ GERİ BIRAKILMASI (CMK m.231): Şartlar: (1) suç cezası 2 yıl veya altında hapis/adli para; (2) sanık daha önce kasıtlı suçtan mahkum olmamış; (3) yeniden suç işlemeyeceğine kanaat; (4) zararın giderilmiş olması; (5) sanığın kabul etmesi. Hüküm açıklanmaz; 5 yıl denetim süresi (bazı suçlarda 3 yıl); denetim süresinde suç işlenirse hüküm açıklanır. HAGB'ye itiraz → itiraz mahkemesi. HAGB kararı kesinleşmiş sayılmaz, sicile işlenmez. UZLAŞTIRMA (m.253 vd.): Belirli katalog suçlarında (yaralama, dolandırıcılık gibi, kasten öldürme, cinsel suçlar hariç) uygulanır; taraflar anlaşırsa kovuşturmaya yer yok. Uzlaştırma soruşturma aşamasında önce denenir. KAMU DAVASININ AÇILMASININ ERTELENMESİ (m.171): Belirli koşullarda savcı kamu davası açmayı erteler; 1 yıl süre; suç işlenmezse dava düşer. HAGB≠erteleme≠uzlaştırma — üç ayrı kurum.

AY m.13: Temel hak ve hürriyetler ANCAK (1) KANUNLA, (2) Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere dayanılarak, (3) demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ÖLÇÜLÜLÜKle sınırlanabilir; sınırlama hakkın ÖZÜne dokunamaz. 3 şart birlikte aranır.

AY m.15: Olağanüstü hal/savaş/seferberlik döneminde temel hak ve hürriyetler uluslararası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla durdurulabilir. ANCAK m.15/2'deki çekirdek haklar DURDURULAMAZ: yaşam hakkı (savaşta ölüm hariç) · işkence/eziyet yasağı · kişi dokunulmazlığı (suç kastı hariç) · suç ve cezaların geçmişe yürümezliği · suçluluğun mahkeme kararına muhtaç olması.

AYM norm denetimi: (a) İPTAL DAVASI (soyut denetim) — Cumhurbaşkanı, TBMM üyelerinin 1/5'i, Ana muhalefet partisi grubunun talebiyle; yürürlükten itibaren 60 gün. (b) İTİRAZ (somut denetim) — mahkemenin kendiliğinden veya tarafın talebiyle bakılmakta olan davada; Anayasaya aykırılık ciddi bulunursa AYM'ye. (c) BİREYSEL BAŞVURU (AY m.148/3) — temel hakların kamu gücüyle ihlali iddiasında olağan yargı yolları tüketildikten sonra 30 gün içinde AYM'ye.

AY m.175: Anayasa değişikliği teklifi TBMM üye tam sayısının 1/3'ü tarafından verilebilir. OYLAMA: (a) 3/5 çoğunluk (≥360 oy) → CB referanduma sunabilir VEYA yayımlar; (b) 2/3 veya üzeri (≥400 oy) → referandum ZORUNLU DEĞİL, CB onaylarsa yürürlük; (c) CB geri gönderirse 2/3 tekrar kabul → referanduma gider. Referandumda salt çoğunluk (katılanların yarıdan fazlası) yeter.

İdari işlemin 5 unsuru: (1) YETKİ — hangi organ/makam; kamu düzeni (re'sen). (2) ŞEKİL — kanunun öngördüğü prosedür (yazılı/tebliğ/vs.). (3) SEBEP — işlemin dayandığı vakıa ve hukuk kuralı. (4) KONU — işlemin hukuk alemine getirdiği sonuç. (5) MAKSAT (amaç) — kamu yararı; kötüye kullanma yasak. Kural: yetki+maksat unsuru sakatsa yokluk/ağır hukuka aykırılık; şekil sakatlığı her zaman iptal gerektirmez (esasa etkisi aranır).

GERİ ALMA (iptal) — EX TUNC (geçmişe dönük): işlem baştan itibaren hükümsüz sayılır; hukuka aykırı işlemler için. Süre: Danıştay içtihadı 60 gün analojisi + makul süre. KALDIRMA (ilga) — EX NUNC (ileriye dönük): işlem kaldırma kararından itibaren hükümsüz; usul olarak hukuka uygun ama uygunsuz veya faydasız işlemler için. Hukuka uygun, kazanılmış hak doğurmuş işlemler kural olarak geri alınamaz (güven ilkesi).

İYUK m.2: İdari davalar üçe ayrılır: (1) İPTAL DAVASI — hukuka aykırı idari işlemin iptali için; kişisel menfaat yeterli; tazminat aranmaz. (2) TAM YARGI DAVASI — idari eylem/işlem/sözleşmeden doğan zarar için tazminat; maddi/manevi zarar istenebilir. (3) İDARİ SÖZLEŞME DAVASI. Fark: iptal davası işlemi yok eder; tam yargı davası zararı tazmin eder. İkisi birlikte veya ayrı açılabilir.

İYUK m.7: Dava açma süresi GENEL KURAL 60 gündür (idare mahkemeleri ve Danıştay — işlem veya eylemin tebliğ/öğrenme tarihinden). ÖZEL KURAL: Vergi mahkemelerinde tarh işlemine karşı 30 gün. Üst makama başvuru (m.11) süresi durdurur; ret kararı tebliğinden itibaren yeniden işlemeye başlar. Süre aşımı → davanın usulden reddi.

AY m.123: İdare bütünlük ilkesine tabidir. (1) MERKEZİ YÖNETİM: Başkent teşkilatı + taşra (il/ilçe); HİYERARŞİ bağı (üst-ast, re'sen bozma yetkisi). (2) YERİNDEN YÖNETİM: Yer bazlı (belediye/il özel idaresi) + hizmet bazlı (üniversite/KİT); kendi tüzel kişiliği var. (3) HİYERARŞİ ≠ VESAYETi farkı: Hiyerarşi = üst her zaman bozabilir; vesayet = kanunda belirtilen sınırlı denetim (iptal/onay yetkisi), kural dışı genişletilemez.

657 DMK m.125 — 5 kademe (hafiften ağıra): (1) UYARMA — en hafif, sicil amiri. (2) KINAMA — sicil amiri. (3) AYLIKTAN KESME (1/30 - 1/8). (4) KADEME İLERLEMESİNİN DURDURULMASI (1-3 yıl). (5) DEVLET MEMURLUĞUNDAN ÇIKARMA — en ağır; Yüksek Disiplin Kurulu kararı. İlk iki ceza disiplin amiri; kademe durdurma disiplin kurulu; ihraç Yüksek Disiplin Kurulu.

AY m.73: Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler KANUNLA konulur, değiştirilir, kaldırılır; keyfi vergilendirme yasak. VUK süreci: (1) TARH — vergi idaresinin vergi miktarını tespit etmesi. (2) TAHAKKUK — verginin kesinleşmesi (itiraz sonrası). (3) TAHSİL — mükelleften paranın alınması. VUK m.114: Tarh zamanaşımı 5 yıl (verginin doğduğu takvim yılını izleyen yılın başından). Vergi mahkemesinde dava açma: 30 gün.

Temel haklar üçe ayrılır: (1) Kişisel/Medeni (negatif hak — devlet karışma); (2) Siyasi (katılım — oy/seçilme); (3) Sosyal/Ekonomik (pozitif hak — devlet yerine getir). Hızlı ezber: 'KAT' = Kişisel-Aktif(siyasi)-Talep(sosyal). Soru 'devlet sağlamalı mı?' diyorsa → SOSYAL; 'devlet karışmamalı mı?' → KİŞİSEL.

AYM'nin 3 ana iş: (1) Soyut norm denetimi = kanun yürürlüğe girdikten sonra yetkili organlar başvurur (CumhB/TBMM/parti grupları); (2) Somut norm denetimi = yargılamada uygulanan kanunun anayasaya aykırılığı iddiasıyla MAHKEME itiraz yoluna başvurur; (3) Bireysel başvuru = temel hak ihlali iddiasıyla KİŞİ başvurur (olağan yollar tüketilmeli). Anahtar: SOYUT=organ; SOMUT=mahkeme; BİREYSEL=kişi.

İdari işlemin 5 unsuru = YETKİ · ŞEKİL · SEBEP · KONU · MAKSAT. Bellek kodu: 'YeŞiL-ŞE-SE-KO-MA' (İlk harfler: Y-Ş-S-K-M). Soru 'hangi unsur yoksa işlem iptal edilir?' diyorsa → HEPSİ sakatlanır, ancak soru YETKİ eksikliği soruyorsa → yokluk/ağır hükümsüzlük olabilir (diğerleri = iptal).

İptal davası = işlemi YOK ET; Tam yargı davası = zarar varsa TAZMİNAT. Hızlı test: davacı 'işlemi kaldırın' mı diyor → İPTAL; 'param için' mi diyor → TAM YARGI. İkisi aynı davada birleştirilebilir. İptal davası genel süre 60 gün; tam yargı süreleri farklı olabilir.

HAK EHLİYETİ = haklara ve borçlara SAHİP OLABİLME; doğumla (tam ve sağ doğum) başlar, herkeste eşit. FİİL EHLİYETİ = hukuki işlem YAPABİLME; ayırt etme gücü + erginlik gerekir. Hızlı test: 'Bebek miras alır mı?' → EVET (hak ehliyeti). 'Bebek sözleşme yapar mı?' → HAYIR (fiil ehliyeti yok).

Haksız fiil sorumluluğu için zorunlu unsurlar: Hukuka Aykırı Fiil + Kusur + Zarar + İlliyet Bağı (Nedensellik). Bellek kodu: 'Fiil-Aykırılık-Kusur-İlliyet' + zarar. Bir unsur yoksa sorumluluk DOĞMAZ. Soru 'zarar için tazminat alınabilir mi?' diyorsa → unsurları kontrol et; birisi eksikse hayır.

KAST: fail sonucu ÖNGÖRÜR ve İSTER (doğrudan kast) VEYA öngörüp kabullenip göze alır (olası kast). TAKSİR: fail sonucu öngörmesi GEREKİRDİ ama öngörmedi (bilinçsiz taksir) VEYA öngördü ama güvendi/olmaz dedi (bilinçli taksir). Hızlı test: 'Fail sonucu öngörüp istedi mi?' → EVET = doğrudan kast. 'Öngördü ama kabullendi mi?' → olası kast. 'İstedi mi? Hayır, sonuç olmazdı sandı' → bilinçli taksir.

TCK'da 4 hukuka uygunluk nedeni: (1) Meşru Müdafaa; (2) Mağdurun (ilgilinin) Rızası; (3) Zorunluluk Hali; (4) Hakkın Kullanılması/Kanun Hükmünü İfa. Bellek kodu: 'MM-Rı-Zo-Ha' = Meşru-Rıza-Zorunluluk-Hakkın kullanımı. Bu nedenler senaryoyu bu 4'e oturtarak çözülür.

ESNAF: faaliyeti ekonomik gücünün sınırlarında, ticari organizasyon gerektirmeyen, kişisel emeğe dayanan küçük ölçekli işletme. TACİR: ticari organizasyon kurarak işletme yürüten kişi. Hızlı test: 'Bir manav kendi mahallede sebze satıyor' → ESNAF. 'Şehirlerarası dağıtım ağı kurmuş meyve toptancısı' → TACİR. FARK ETKİSİ: tacir = Ticaret Sicili+TTK tam uygulama+ticari dava; esnaf = Esnaf Sicili+daha az yükümlülük.

BONO: 2 taraf (düzenleyen + lehdar); düzenleyen ödeme YAPAR. POLİÇE: 3 taraf (düzenleyen/keşideci + muhatap + lehdar); düzenleyen BAŞKASINA ödettir (muhatap öder). ÇEK: 3 taraf (keşideci + muhatap banka + lehdar); muhatap DAİMA BANKA olmalı. Anahtar: 'Bono 2; Poliçe 3 — banka şart değil; Çek 3 — muhatap BANKA.'

Dava şartları: mahkemenin işin esasına girebilmesi için aranan ön koşullar. Eksikse USULDEN RET (esastan ret değil). Temel dava şartları: (1) mahkemenin yargı yetkisi; (2) görev; (3) yetki; (4) taraf ehliyeti; (5) dava ehliyeti; (6) dava açma hakkı/husumet; (7) aynı davanın derdestliği olmama. Anahtar: 'Esastan ret = hakkın yokluğu; usulden ret = şart eksik, esas tartışılmaz.'

İSTİNAF: ilk derece mahkemesi kararına karşı → BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ inceler; hem vakıa hem hukuk denetimi (yeniden yargılama). TEMYİZ: Bölge adliye mahkemesi kararına karşı → YARGITAY veya DANIŞTAY inceler; yalnız HUKUK denetimi (vakıa incelemesi çok sınırlı). Hızlı test: 'Hangi mahkeme?' → İstinaf=BAM; Temyiz=Yargıtay/Danıştay. 'Vakıa mı hukuk mu?' → İstinaf=ikisi; Temyiz=çoğunlukla hukuk.

AYNİ HAK: eşya üzerinde HERKESE karşı ileri sürülebilen mutlak hak (mülkiyet, ipotek, irtifak). ŞAHSİ HAK: yalnızca belirli kişiye karşı ileri sürülebilen nispi hak (kira, borç, alacak). Hızlı test: 'Kimseye karşı mı, herkese mi?' → herkese = AYNİ; yalnız sözleşme tarafına = ŞAHSİ. Sicile tescil = ayni hak işareti. Kiracı şahsi hak sahibi; malik ayni hak sahibi.