Kaymakamlık taktikleri

Üstten alta: Anayasa > Kanun / Uluslararası Antlaşma > Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi > Yönetmelik > Adsız düzenleyici işlemler (tebliğ/genelge). Alt norm üst norma aykırı olamaz.

Milletlerarası antlaşmaları onaylama: TBMM uygun bulma kanunu çıkarır → Cumhurbaşkanı onaylar/yayımlar. Temel hak antlaşmaları kanunla çatışırsa ANTLAŞMA esas alınır (m.90/son).

Kamu hizmeti ilkeleri: Süreklilik (kesintisiz) · Değişkenlik/Uyarlama (ihtiyaca göre) · Eşitlik/Tarafsızlık · Bedelsizlik (meccanilik eğilimi) · Nesnellik. İdare bunlara uymak zorundadır.

657 DMK: Aday memurluk süresi en az 1, en çok 2 yıldır; bu sürede asıl memurluğa atanır veya ilişiği kesilir. Aday memur asıl memurun haklarından sınırlı yararlanır.

657 disiplin cezaları (hafiften ağıra): Uyarma → Kınama → Aylıktan Kesme → Kademe İlerlemesinin Durdurulması → Devlet Memurluğundan Çıkarma. İlk ikisi sicil amiri, ihraç disiplin kurulu.

İl Özel İdaresi organları: Karar organı = İl Genel Meclisi (seçilmiş) · Yürütme = Vali · İl Encümeni (karma). Belediyede: Karar=Belediye Meclisi, Yürütme=Belediye Başkanı.

Dernek kurmak için en az 7 gerçek veya tüzel kişi gerekir (TMK m.56); kazanç paylaşma amacı GÜDÜLEMEZ. Vakıf ise mal topluluğudur (kişi sayısı değil, mal tahsisi).

Olağan kanun yolları: İstinaf (Bölge Adliye/İdare Mahkemesi, 2. derece — hem maddi hem hukuki inceleme) → Temyiz (Yargıtay/Danıştay, 3. derece — sadece hukuki denetim). İlk derece → istinaf → temyiz.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK): Başkan = Adalet Bakanı, Adalet Bakanlığı Müsteşarı doğal üye. 13 üye; bir kısmı CB, bir kısmı TBMM seçer. Hâkim-savcı özlük işleri.

Timar sistemi dirlik büyüklüğüne göre: Has (en büyük, 100.000+ akçe, üst yöneticilere) · Zeamet (20.000-100.000, orta) · Tımar (3.000-20.000, sipahi). 'Kılıç' = sipahiye başlangıçta verilen çekirdek dirlik.

Lale Devri (1718 Pasarofça – 1730 Patrona Halil): ilk matbaa (İbrahim Müteferrika, 1727) · çiçek aşısı · ilk kütüphaneler · Yalova kâğıt/çini atölyeleri · tercüme heyeti · Batı'ya ilk elçilikler. Damat İbrahim Paşa dönemi.

Balkan Antantı (1934): Türkiye + Yunanistan + Yugoslavya + Romanya. Amaç: revizyonist tehdide (özellikle Bulgaristan) karşı bölgesel güvenlik. Bulgaristan KATILMADI (revizyonist). Sadabad Paktı (1937) ise doğu sınırı (İran/Irak/Afganistan).

Kapalı havza: suları denize ulaşmayan, içeride göl/bataklıkta son bulan havza. Türkiye'de: Tuz Gölü, Konya, Van, Göller Yöresi (Burdur/Eğirdir), Aras'ın bir kısmı. Kapalı havza gölleri yağışla büyür, kurakta küçülür.

Tahrir = Osmanlı'nın belirli aralıklarla yaptığı NÜFUS ve GELİR sayımı; sonuçlar tahrir defterine yazılır. Amaç: vergilendirilebilir nüfusu ve dirlik gelirlerini tespit (timar dağıtımı için).

Sefaretname = Osmanlı elçilerinin gittikleri ülkeyi (özellikle Batı'yı) gözlemleyip yazdıkları RAPOR. İlk önemlisi: Yirmisekiz Çelebi Mehmet'in Paris Sefaretnamesi (Lale Devri). ≠ Seyahatname (gezi), ≠ Siyasetname (yönetim öğüdü).

Babıali Baskını (Ocak 1913): İttihat ve Terakki'nin (Enver Paşa öncülüğünde) hükûmeti basıp Sadrazam Kamil Paşa'yı zorla istifa ettirmesi → İttihatçılar tam iktidara geldi. Balkan Savaşı ortamında.

İstiklal Mahkemeleri (1920+): asker kaçakları, casuslar, iç isyanlar ve düzeni bozanları yargıladı; geniş/hızlı yetki. Milli Mücadele'de cepheyi güvenceye aldı, sonra inkılapların korunmasında kullanıldı.

EOKA (1955): Kıbrıslı Rumların, adayı Yunanistan'a bağlamak (ENOSIS) için kurduğu silahlı örgüt (Grivas). Türklere yönelik şiddet → Türkiye'nin garantörlük müdahalesinin (1974) zeminini hazırladı.

Sened-i İttifak (1808, II. Mahmut–ayanlar): Padişahın yetkisinin İLK KEZ bir belgeyle sınırlandığı, ayanların varlığını kabul ettiği anlaşma. Türk tarihinde anayasal/demokratikleşme yolunda ilk adım sayılır.

Boyuna (konkordan) kıyı: dağlar kıyıya PARALEL → az girintili, az doğal liman (Karadeniz). Enine/Ria (diskordan): dağlar kıyıya DİK → çok girintili, doğal liman bol (Ege). Dalmaçya = boyuna kıyının deniz baskınıyla adalı türü (Adriyatik).

Vejetasyon dönemi = bitkilerin gelişebildiği, ortalama sıcaklığın belli eşiği (≈5-10°C) aştığı süre. Sıcaklık düştükçe KISALIR. Türkiye'de en kısa: Erzurum-Kars (yüksek/soğuk); en uzun: Akdeniz kıyısı.

Devletin üç temel erki ve sahibi: YASAMA = TBMM (kanun yapar), YÜRÜTME = Cumhurbaşkanı (2018'den beri TEK BAŞINA; Başbakanlık/Bakanlar Kurulu KALDIRILDI), YARGI = bağımsız mahkemeler. Kod: 'YA-YÜ-YA → MEC-CB-MAH'. Yasamanın sahibi tek (TBMM), yürütmenin sahibi tek (Cumhurbaşkanı), yargı çok başlı (mahkemeler).

TBMM = 600 milletvekili (2017 değişikliğiyle 550'den 600'e çıktı). TOPLANTI yeter sayısı = üye tam sayısının en az 1/3'ü (= 200). KARAR yeter sayısı = toplantıya katılanların salt çoğunluğu, ANCAK üye tam sayısının 1/4'ünün bir fazlasından (151) az olamaz. Kod: '600 üye → 200 toplan → 151 taban'.

Cumhurbaşkanı: görev süresi 5 YIL, bir kişi en fazla 2 DÖNEM seçilebilir, doğrudan HALK seçer (artık TBMM seçmiyor). Yürütmenin TEK BAŞIDIR; aynı anda devlet başkanı + yürütme başı. Cumhurbaşkanı seçilen kişinin partisiyle ilişiği kesilmez (2017 değişikliği). Kod: '5-2-HALK'.

1982 Anayasası temel hakları 3 gruba ayırır: (1) KİŞİ hakları/negatif statü = devlete 'karışma' dedirtir (yaşam, özel hayat, konut dokunulmazlığı, din-vicdan, ifade); (2) SOSYAL-ekonomik haklar/pozitif statü = devletten 'iste' (eğitim, sağlık, çalışma, sosyal güvenlik); (3) SİYASİ haklar/aktif statü = devlet yönetimine 'katıl' (seçme-seçilme, parti kurma, dilekçe). Kod: 'KARIŞMA-İSTE-KATIL'.

Türkiye'de yargı 3 ana kola ayrılır ve her birinin TEPE mahkemesi farklıdır: ADLİ yargı (ceza+hukuk uyuşmazlıkları) → tepe YARGITAY; İDARİ yargı (idarenin işlemlerine karşı) → tepe DANIŞTAY; ANAYASA yargısı (anayasaya uygunluk + bireysel başvuru) → ANAYASA MAHKEMESİ. Uyuşmazlık Mahkemesi adli-idari görev uyuşmazlığını çözer. Kod: 'ADLİ→Yargıtay, İDARİ→Danıştay, ANAYASA→AYM'.

Seçimler 6 anayasal ilkeye göre yapılır: GENEL oy (herkes oy verir), EŞİT oy (herkes 1 oy), SERBEST oy, GİZLİ oy, TEK dereceli seçim, AÇIK sayım-döküm. Yargı yönetimi/denetimi = YSK. Oy = hem hak hem ödev ama OY VERMEK zorunlu değil (mecburi değil). Kod: 'Genel-Eşit-Serbest-Gizli-Tek-Açık'.

GÜNCEL UYARI: 2017 değişikliğiyle TÜZÜK ve KHK (kanun hükmünde kararname) Anayasa'dan KALDIRILDI. Artık yürütmenin asli düzenleyici işlemi = CUMHURBAŞKANLIĞI KARARNAMESİ (CBK). Eski sistemde tüzük 'kanunun uygulanmasını göstermek + Danıştay incelemesi' ile çıkardı. Bugün geçerli düzenleyici işlemler: CBK + YÖNETMELİK. Kod: 'Tüzük öldü, KHK öldü → CBK doğdu'.

Kanuni (doğal) hâkim güvencesi: 'Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden BAŞKA bir merci önüne çıkarılamaz.' Yani suçtan SONRA o olaya özel mahkeme/olağanüstü merci kurulamaz; yargılayacak mahkeme fiil işlenmeden ÖNCE kanunla belli olmalı. Kod: 'Suç işlenmeden mahkemen belli'. Karıştırma: 'suç ve cezada kanunilik' (suçun önceden tanımı), kanuni hâkim ise MAHKEMEnin önceden belli olması.

Anayasa m.2: Türkiye Cumhuriyeti = İnsan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçtaki ilkelere dayanan, DEMOKRATİK + LAİK + SOSYAL bir HUKUK DEVLETİdir. m.1 Cumhuriyet, m.3 ülke/dil/bayrak bütünlüğü. İLK 3 MADDE DEĞİŞTİRİLEMEZ, değiştirilmesi teklif dahi edilemez (m.4). Kod: 'Demokratik-Laik-Sosyal-Hukuk + ilk 3 madde dokunulmaz'.

Kamu Başdenetçisini TBMM SEÇER (Cumhurbaşkanı veya halk DEĞİL). Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK/Ombudsman) TBMM Başkanlığına bağlıdır; idarenin işleyişiyle ilgili şikâyetleri inceler, idari denetim yapar (yargısal değil, tavsiye verir). Kod: 'Başdenetçi → TBMM seçer'. Karıştırma: Sayıştay da TBMM adına denetler ama mali denetim yapar.

Oligopol piyasada firmaların maliyetleri değişse bile fiyatların neden sabit (katı) kaldığını AÇIKLAYAN model = SWEEZY (kırıklı talep eğrisi). Mantık: bir firma fiyat artırırsa rakipler izlemez (talep esnek), fiyat düşürürse rakipler de düşürür (talep inelastik). Bu kırık nokta marjinal hasılatta süreksizlik yaratır; MC belli aralıkta değişse bile fiyat ve miktar değişmez.

Gelir dağılımı EŞİTSİZLİĞİNİ ölçen standart araçlar: Lorenz eğrisi, Gini katsayısı, yüzde paylar analizi, Dalton-Atkins ölçütü, P80/P20 oranı. Bunlar dağılımın eşitsizliğini ölçer. Marjinal ürün geliri (MRP) ise bir ÜRETİM FAKTÖRÜNÜN katkısını/ücretini belirleyen mikro kavramdır — dağılım ölçütü DEĞİLDİR.

Devlet TABAN fiyatı (denge üstü) koyarsa ARZ FAZLASI; TAVAN fiyatı (denge altı) koyarsa TALEP FAZLASI (kıtlık) oluşur. Hesap: belirlenen fiyatı arz (Qs) ve talep (Qd) denklemlerinde yerine koy; Arz fazlası = Qs − Qd. Örn. Qd=40−2P, Qs=20+2P, taban P=10 → Qd=20, Qs=40 → arz fazlası=20.

Talebin fiyat esnekliği Ed = (dQ/dP)·(P/Q). Doğrusal talepte (Q=A−bP) dQ/dP=−b sabittir. Verilen Ed ve P'den bilinmeyen parametreyi çöz. Örn. Q=A−5P, P=2, Ed=−1: Ed=−5·(2/Q)=−1 → Q=10 → A=Q+5P=10+10=20.

Çapraz talep esnekliği = (Y'nin talep miktarındaki % değişim) / (X'in fiyatındaki % değişim). Sonuç POZİTİF ise X ve Y İKAME, NEGATİF ise TAMAMLAYICI maldır. Örn. X fiyatı %10 artıp Y tüketimi %5 azalıyorsa: −5/+10 = −0,5 → tamamlayıcı.

TERKİP (bileşim/genelleme) hatası: bireysel düzeyde doğru olanın bütün düzeyinde de doğru olduğunu varsaymak. TASARRUF PARADOKSU klasik örneğidir: tek birey için tasarruf iyidir, ama HERKES aynı anda tasarruf ederse toplam talep düşer, gelir azalır, toplam tasarruf bile artmayabilir. Bireysel doğru → toplumsal yanlış.

Üretim İmkânları Eğrisi (ÜİE/PPF): üretim teknolojisi ve girdi miktarları VERİ iken, girdiler TAM kullanıldığında üretilebilecek MAKSİMUM mal bileşimlerini gösteren eğridir. Eğri üzeri etkin; içi atıl; dışı ulaşılamaz. Eğimi (artan) fırsat maliyetini, dışa kayması büyümeyi/teknolojiyi gösterir.

Pareto optimum (etkin) dağılım: hiç kimseyi DAHA KÖTÜ duruma düşürmeden başka birini DAHA İYİ yapmanın mümkün OLMADIĞI durumdur. Sabit bir kaynağın tamamı dağıtılmış ve israf/atıl pay yoksa, dağılım eşit olmasa bile Pareto optimaldir. Pareto optimum ADALET değil İSRAFSIZLIK ölçütüdür.

İkame esnekliği SONSUZ ise girdiler KUSURSUZ İKAMEdir (eşürün eğrisi doğrusal). Maliyet minimizasyonu yapan firma TÜM bütçesini birim başına DAHA UCUZ girdiye yöneltir (köşe çözüm). Örn. emek 1 TL, sermaye 2 TL, bütçe 20 TL → ucuz girdi emek: 20/1=20 birim emek, 0 sermaye.

Beklenmedik fiyat DÜŞÜŞÜ reel servet üzerinden harcamayı etkiler. BORÇ DEFLASYONU (Fisher): deflasyon borçluların reel borç yükünü artırır, serveti borçludan alacaklıya kaydırır; borçluların harcama eğilimi yüksek olduğundan TOPLAM harcama AZALIR. PIGOU etkisi: düşen fiyat reel para balansını artırır, harcamayı ARTIRIR (zıt yönlü). Soru 'borçludan alacaklıya dağılımla harcamayı AZALTAN' diyorsa cevap borç deflasyonu.

Bir büyüklüğün İKİYE KATLANMASI için geçen süre ≈ 70 / (yüzde yıllık büyüme oranı). (ln2≈0,693'ten gelir; bazı kaynaklar 72 kullanır.) Örn. kişi başına gelir yılda %7 büyüyorsa katlanma ≈ 70/7 = 10 yıl.

Fiziksel sermaye birikim denklemi: K(t+1) = K(t) + I − δ·K(t), yani Yeni Stok = Eski Stok + Brüt Yatırım − Aşınma (amortisman = δ × eski stok). Örn. K=100, δ=%5 (=5), I=10 → 100 + 10 − 5 = 105 milyar TL.

Basit Keynesyen modelde harcama (kamu harcaması) çarpanı = 1/[1 − c(1−t)] ve marjinal vergi oranı (t) arttıkça çarpan KÜÇÜLÜR (vergi sızıntıdır). Transfer çarpanı = c × harcama çarpanı olduğundan harcama çarpanı her zaman transfer çarpanından MUTLAK olarak BÜYÜKtür. 'Harcama çarpanı transfer çarpanının 2 katı' ise c (MPC)=1/2 demektir.

LM eğrisi para piyasası dengesini gösterir. LM SOLA (yukarı) kayar: para ARZI azalırsa VEYA para TALEBİ (otonom) artarsa. LM SAĞA kayar: para arzı artarsa veya para talebi azalırsa. Para talebindeki otonom ARTIŞ → belirli faizde denge için daha düşük gelir gerekir → LM SOLA kayar.

MUTLAK satın alma gücü paritesi (PPP) geçerliyse aynı mal sepeti her ülkede aynı fiyata gelir; REEL döviz kuru sabittir (q = e·P*/P = 1; oransal/log tanımda 0). PPP varsayımları: homojen mallar, tam rekabet, ihmal edilebilir işlem maliyeti, ticaret engeli yok. 'Reel döviz kuru sabittir/birimdir' PPP'nin SONUCUdur, varsayımı değil.

Grubel-Lloyd endeksi endüstri içi ticaretin payını ölçer: GL = 1 − |X − M| / (X + M). 1'e yakın = yoğun endüstri içi ticaret (benzer mal alıp satma), 0'a yakın = endüstriler arası ticaret. Örn. X=150, M=250: |150−250|/(150+250) = 100/400 = 0,25 → GL = 1 − 0,25 = 0,75.

P80/P20 göstergesi, gelirden EN ÇOK pay alan %20'lik dilimin payının, EN AZ pay alan %20'lik dilimin payına ORANIdır. Değer kaç ise en zengin %20, en yoksul %20'nin o kadar KATI gelir alıyor demektir. Örn. 7,7 → en üst %20 ile en alt %20 arasında 7,7 kat fark. Yüzde değişim/büyüme ile karıştırma.

Mal türleri: Tam kamusal (rakip değil + dışlanamaz, savunma), Yarı kamusal (dışsallık yüksek, eğitim/sağlık), Kulüp malı (dışlanabilir + rakip değil), Ortak mal (rakip + dışlanamaz, balık stoğu), ERDEMLİ mal (merit good) = bireyler bilgi yetersizliği/irrasyonellik/düşük gelir yüzünden YETERİNCE tüketmediği için devletin sunmayı uygun gördüğü mal. Tetik kelimeler 'bilgi yetersizliği, irrasyonellik, gelir düşüklüğü' → ERDEMLİ MAL.

Bedavacılık (free-rider) problemi tam kamusal mallarda görülür: dışlanamazlık yüzünden birey katkıda bulunmadan faydalanır, talebini açıklamaz, gönüllü finansmana katılmaz. KRİTİK ÇELDİRİCİ: Devletin herkesten ZORUNLU vergi toplaması bedavacılığı ENGELLEYEN/çözen mekanizmadır — yani bedavacılık DAVRANIŞININ ÖZELLİĞİ DEĞİLDİR.

Vergileme sınırları beş başlık: Hukuki (kanunilik/yasallık — Anayasa m.73), Mali (verginin gelir kapasitesinin tükenmesi/Laffer), İktisadi (üretim-tüketim-tasarrufu bozmama), Siyasi (mükellefin oy/rıza tepkisi), Psikolojik (vergi tahammülü/direnci). Anayasa m.73 'vergi, resim, harç kanunla konulur, değiştirilir, kaldırılır' = HUKUKİ sınır (verginin kanuniliği).

Verginin tanım özellikleri: Cebrîlik (zorla alınır), Karşılıksızlık (mükellef belirli/özel karşılık ya da geri ödeme talep edemez), Kesinlik, Süreklilik, Yasallık, Parayla ödeme. 'Mükellefin verginin geri ödenmesini talep edememesi' = KARŞILIKSIZLIK (vergi, harçtan bu yönüyle ayrılır: harçta bireysel karşılık vardır).

Laffer Eğrisi: vergi oranı ile hasılat arasında ters-U ilişki. Oran %0 ve %100'de hasılat=0; optimal noktadan sonra oran artışı hasılatı AZALTIR; yüksek oran çalışma arzusunu kırar, kaçınmayı artırır. KRİTİK TUZAK: 'Optimal aşıldığında GELİR etkisi İKAME etkisinden fazladır' YANLIŞTIR. Optimal eşik aşıldığında İKAME etkisi (çalışmak yerine boş zaman) baskın gelir; hasılat düşer.

Maktu (birim) vergide: birim vergi = tüketici fiyatındaki artış + üretici fiyatındaki azalış. Yük dağılımı ESNEKLİKLE ters orantılıdır: esnekliği DÜŞÜK olan taraf daha çok yük taşır. Tüketici fiyatı az artıp üretici fiyatı çok düşüyorsa yükün çoğu ÜRETİCİDE → arz esnekliği talep esnekliğinden KÜÇÜK. Yük payı = fiyat değişimi × miktar.

Kamu harcaması artış yaklaşımları: WAGNER (sanayileşme/kentleşme ile harcamalar millî gelirden hızlı artar — Artan Kamu Harcamaları Kanunu), PEACOCK-WISEMAN (sıçrama/yer değiştirme etkisi: savaş/kriz sonrası harcama sıçrar ve geri inmez), BAUMOL (dengesiz büyüme / sektörler arası VERİMLİLİK FARKI: kamuda verimlilik artışı sınırlı, maliyet sürekli yükselir = maliyet hastalığı), ROSTOW-MUSGRAVE (kalkınma aşamaları). 'Sektörler arası verimlilik farkı' → BAUMOL.

GERÇEK (reel) harcama = karşılığında devletin doğrudan mal/hizmet/üretim faktörü satın aldığı, millî gelire doğrudan katkı yapan harcama (personel maaşı, mal-hizmet alımı, yatırım). TRANSFER harcaması = karşılığında cari üretim faktörü alınmayan, satın alma gücü aktaran ödeme (emekli aylığı, işsizlik yardımı, burs, borç faizi, sübvansiyon). Test: 'Devlet karşılığında mal/hizmet/iş alıyor mu?' Evet→gerçek, Hayır→transfer.

5018'e göre MERKEZÎ YÖNETİM bütçesi = (I) Genel bütçeli idareler + (II) Özel bütçeli idareler + (III) Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar. Sosyal Güvenlik Kurumları (IV) ve Mahallî idareler (V) merkezî yönetim DIŞINDADIR. Hiyerarşi: Genel Yönetim = Merkezî Yönetim (I+II+III) + SGK (IV) + Mahallî İdareler (V). Cetvel sırası: I=Genel, II=Özel, III=DDK, IV=SGK, V=Mahalli.

Klasik bütçe ilkeleri: GENELLİK (tüm gelir-gider gayrisafi olarak bütçede yer alır, mahsup yasak), BİRLİK (tüm kamu gelir-gideri TEK bütçede toplanır), Yıllık olma, Samimiyet/Doğruluk, Denklik, Açıklık, Önceden izin. BÜTÇE DIŞI FON = gelir/giderin ana bütçe dışında tutulması olduğundan hem GENELLİK hem BİRLİK ilkesini ihlal eder.

Otomatik (yerleşik) stabilizatörler ekonomiyi iradi karar olmadan dengeler: artan oranlı gelir vergisi ve işsizlik sigortası başlıcalarıdır. İŞSİZLİK SİGORTASI ödemeleri ters-konjonktürel: ekonomi DARALIRKEN işsizlik artar → ödemeler ARTAR (talebi destekler); GENİŞLERKEN işsizlik azalır → ödemeler DÜŞER (ısınmayı frenler).

Mali sürüklenme: enflasyon/büyümeyle nominal gelirler artarken artan oranlı tarifede mükellefler üst dilimlere kayar, vergi yükü ve hasılat OTOMATİK artar, harcanabilir gelir ve toplam talep azalır, ekonomi otomatik frenlenir. KRİTİK: Bu OTOMATİK bir süreçtir, İRADİ (diskresyoner) maliye politikası DEĞİLDİR. 'İradi maliye politikası uygulanmaktadır' diyen ifade YANLIŞTIR.

Mundell-Fleming (açık ekonomi IS-LM-BP): Tam sermaye hareketliliği + ESNEK (dalgalı) kurda MALİYE politikası ETKİSİZDİR. Mekanizma: genişletici maliye → faiz yükselir → sermaye girişi → yerli para değerlenir → net ihracat düşer → etki tam DIŞLANIR. Aynı koşulda PARA politikası tam etkin. Sabit kurda tersi: maliye etkin, para etkisiz.

Beş temel yönetim fonksiyonu sırası: 1-Planlama, 2-Örgütleme, 3-Yöneltme(yürütme), 4-Koordinasyon, 5-Denetim(kontrol). PLANLAMA aşamasının içinde misyon/vizyon/amaç/hedef belirleme vardır; KONTROL(denetim) planlamanın değil ayrı/son fonksiyonun parçasıdır.

KAPSAM (içerik) teorileri 'insanı NE motive eder?' (ihtiyaç): Maslow, Herzberg çift faktör, McClelland başarma ihtiyacı, Alderfer ERG. SÜREÇ teorileri 'motivasyon NASIL oluşur?' (zihinsel süreç): Vroom beklenti, Lawler-Porter, Adams eşitlik, Locke amaç, Skinner edimsel şartlandırma.

Neoklasik (davranışsal/insan ilişkileri) örgüt teorisini doğuran araştırma = HAWTHORNE araştırmaları (Elton Mayo, Western Electric). Bulgu: verimliliği fiziksel koşullardan çok sosyal/psikolojik faktörler ve 'gözlendiğini bilme' (Hawthorne etkisi) belirler. Woodward/Burns-Stalker/Aston Grubu = MODERN/durumsallık (koşul-bağımlılık) araştırmalarıdır.

X teorisi insanı TEMBEL/sorumluluktan kaçan görür → sıkı denetim, düşük yetki devri, ceza-otorite. Y teorisi insanı çalışmayı doğal bulan/öz-kontrol yapabilen görür → katılımcı-danışmacı yönetim, yüksek yetki devri, öz-yönetim. 'Çalışmak doğaldır', 'kendini kontrol eder', 'katılımcı', 'yetki devri yüksek' = Y; 'denetim şart', 'yetki devri düşük' = X.

Etkililik oranı = Gerçekleşen çıktı ÷ PLANLANAN çıktı (hedefe ulaşma). Teorik/pratik kapasite rakamları tuzaktır, paydaya planlanan miktar girer. Ayır: Etkinlik(verimlilik)=çıktı÷girdi; Kapasite kullanım=gerçekleşen÷kapasite; Etkililik=gerçekleşen÷planlanan.

Başabaş miktarı = Sabit Maliyet ÷ (Birim Satış Fiyatı − Birim Değişken Maliyet). Paydadaki (fiyat−değişken) = KATKI PAYI. Birim/sefer katkıyı bul, sabit maliyeti ona böl → kâra geçiş. Birim değişken maliyet 'fiyatın 1/3'ü' gibi verilirse önce TL'ye çevir.

Eksenler: yatay=NİSPİ PAZAR PAYI, dikey=PAZAR BÜYÜME ORANI. (Pay yüksek+Büyüme yüksek)=YILDIZLAR; (Pay yüksek+Büyüme düşük)=NAKİT İNEKLERİ; (Pay düşük+Büyüme yüksek)=SORU İŞARETLERİ/PROBLEMLİ ÇOCUKLAR; (Pay düşük+Büyüme düşük)=KÖPEKLER.

AIDA = Attention(Dikkat) → Interest(İlgi) → Desire(Arzu) → Action(Harekete geçirme). Dört adımlı tüketici tepki hiyerarşisi. Sık tuzak: 'Araştırma'(Search) klasik AIDA'nın parçası DEĞİLDİR (AISAS gibi dijital türevlerde geçer).

Hizmetlerin 4 özelliği: 1-Soyutluk(dokunulamazlık), 2-Heterojenlik/Türdeş-OLMAMA(değişkenlik), 3-Dayanıksızlık/Depolanamama, 4-Ayrılmazlık(üretim ile tüketim eşzamanlı). KRİTİK TUZAK: hizmet 'TÜRDEŞ' değildir, HETEROJENdir → 'türdeş olma' bir hizmet özelliği DEĞİLDİR.

YATAY (karşılaştırmalı) analiz: ardışık dönemleri yan yana, artış-azalış. DİKEY (yüzde) analiz: tek dönemde her kalemin toplama oranı(%). TREND (eğilim) analizi: BAZ YIL=100 alınıp uzun vadede yön (çok yıllı). ORAN analizi: aynı tablodaki kalemler arası ilişki. 'Baz yıla göre uzun vadeli değişim' = TREND.

Net Çalışma Sermayesi (NÇS) = Dönen Varlıklar − Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar. NÇS POZİTİF ise dönen varlık KVYK'dan büyük (likit-güvenli); NEGATİF ise Dönen Varlıklar < KVYK (borç ödeme baskısı). Duran varlık/öz kaynak ifadeleri NÇS işaretini belirlemez, tuzaktır.

AVRUPA tipi opsiyon: hak SADECE VADE SONUNDA kullanılır. AMERİKAN tipi: hak vade SONUNA KADAR HER AN kullanılabilir. 'Sadece vade sonunda' = AVRUPA. (Asya opsiyonu ortalama-fiyatlıdır; Afrika tipi standart değildir.)

BELİRLİLİK altındaki proje değerleme yöntemleri: Net Bugünkü Değer (NBD), İç Kârlılık Oranı (IRR), Kârlılık Endeksi, Geri Ödeme Dönemi. KARAR AĞACI yöntemi RİSK/BELİRSİZLİK altında (olasılıklı dallanma) kullanılır → belirlilik grubuna girmez.

ABC analizi stok kalemlerini PARASAL DEĞERe (maliyet×kullanım) göre üçe ayırır: A grubu = az sayıda ama yüksek değerli (sıkı kontrol), C grubu = çok sayıda ama düşük değerli (gevşek kontrol), B ortada. Mantık Pareto (80/20). 'Maliyete göre gruplama + yüksek maliyetli ürüne odaklanma' = ABC.

HOLDİNG: bir ana şirketin başka şirketlerin hisselerine sahip olup onları yöneten yapı (hukuki bağımsızlık korunur). KARTEL: aynı daldaki bağımsız firmaların fiyat/üretim/pazar konusunda anlaşması (hukuken+iktisaden bağımsız). TRÖST: firmaların hukuki bağımsızlığını YİTİREREK tek yönetimde birleşmesi. KONSORSİYUM: belirli bir proje için geçici birlik. KARMA: ilgisiz alanlarda çeşitlenme.

Kritik Yol Yöntemi (CPM): proje ağındaki faaliyetler arasında en UZUN süreli yol = KRİTİK YOL ve bu, projenin TAMAMLANMA süresini belirler. Kritik yol üzerindeki faaliyetlerin BOLLUĞU (slack/gevşeklik) SIFIRDIR; gecikmesi projeyi geciktirir. Proje süresi = kritik yolun toplam süresi.

Her idari işlemin 5 unsuru: YETKİ (işlemi yapan makam), ŞEKİL (usul/biçim), SEBEP (dayanak olgu/hukuk), KONU (doğurduğu hukuki sonuç), MAKSAT (kamu yararı amacı). Birindeki sakatlık işlemi hukuka aykırı kılar, iptal davasına konu olur. Yetki ve şekil 'dış'; sebep-konu-maksat 'iç' unsurdur. Maksattaki sakatlık = yetki/maksat saptırması (kamu yararı yerine özel/siyasi amaç).

İPTAL DAVASI: hukuka aykırı idari işlemin iptali; menfaat ihlali yeterli; objektif denetim. TAM YARGI DAVASI: idari işlem/eylemden doğan ZARARIN tazmini; kişisel hak ihlali gerekir. Genel dava açma süresi idari yargıda kural olarak 60 GÜN (vergi mahkemelerinde 30 gün), yazılı bildirimden başlar. Yargı yalnızca HUKUKA UYGUNLUK denetimi yapar, yerindelik denetimi yapamaz.

TCK'ya göre suçun unsurları: (1) TİPİKLİK (kanuni tanıma uygunluk), (2) MADDİ UNSUR (fiil, netice, nedensellik, fail, mağdur, konu), (3) MANEVİ UNSUR (KAST=bilerek-isteyerek; TAKSİR=dikkat/özen yükümüne aykırılık), (4) HUKUKA AYKIRILIK. Kast aslolan; taksir istisnaen ve kanunda açıkça yazılıysa cezalandırılır. Hukuka uygunluk nedeni (kanun hükmü/yetkili emri, meşru savunma, hakkın kullanılması, ilgilinin rızası) varsa fiil suç olmaktan çıkar.

Üç ayrı kategori: (1) HUKUKA UYGUNLUK NEDENLERİ fiili baştan hukuka uygun kılar, suç oluşmaz (meşru savunma, kanun hükmü/yetkili amir emri, hakkın kullanılması, ilgilinin rızası). (2) KUSURLULUĞU KALDIRAN SEBEPLER fiil hukuka aykırı kalır ama fail kusurlu sayılmaz (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, cebir/tehdit, hata). (3) ŞAHSİ CEZASIZLIK suç ve kusur vardır ama şahsa bağlı nedenle ceza verilmez (belli yakınlar arası malvarlığı suçları).

HAK EHLİYETİ: hak ve borçlara sahip olabilme; herkeste eşit, sağ doğmak şartıyla ana rahmine düşmeyle başlar, ölümle biter; istisnasızdır. FİİL EHLİYETİ: kendi işlemleriyle hak kurabilme; 3 şart: (1) AYIRT ETME GÜCÜ, (2) ERGİNLİK (kural 18 yaş; evlenme/mahkeme kararıyla), (3) KISITLI OLMAMAK. Üçü de varsa TAM EHLİYETLİ. Ayırt etme gücü yoksa TAM EHLİYETSİZ (işlemleri kesin hükümsüz).

TMK'ya göre kişilik hakkı saldırıya uğrayanın davaları: (1) saldırı tehlikesinin ÖNLENMESİ, (2) sürmekte olan saldırıya SON VERİLMESİ (durdurma), (3) sona ermiş saldırının hukuka aykırılığının TESPİTİ, (4) MADDİ ve MANEVİ TAZMİNAT, (5) saldırıdan elde edilen KAZANCIN vekâletsiz iş görme hükümlerine göre verilmesi. İlk üçü koruyucu, son ikisi giderim davası. 'El atmanın önlenmesi' kişilik değil MÜLKİYET/zilyetlik davasıdır.

Taşınır mülkiyeti kural olarak zilyetliğin devriyle geçer. Şekiller: (1) MADDİ TESLİM (elden verme), (2) KISA ELDEN TESLİM (malı zaten elinde tutana, örn. kiracıya mülkiyet geçer), (3) HÜKMEN TESLİM (devreden malı kira vb. ile elinde tutmaya devam eder), (4) ZİLYETLİĞİN HAVALESİ (mal üçüncü kişide iken devreden iade talep hakkını devralana devreder), (5) emtiayı temsil eden senet teslimi.

Yasal mal rejimi EDİNİLMİŞ MALLARA KATILMA'dır. EDİNİLMİŞ MAL: çalışma karşılığı edinimler, SGK/sosyal yardım ödemeleri, çalışma gücü kaybı (maddi) tazminatları, KİŞİSEL MALLARIN GELİRLERİ, edinilmiş malların yerine geçenler. KİŞİSEL MAL: kişisel kullanım eşyası, evlilik öncesi mallar, miras/karşılıksız kazanımlar, MANEVİ TAZMİNAT alacakları, kişisel malların yerine geçenler. Tasfiyede her eş diğerinin edinilmiş mallarının yarısında (katılma alacağı) hak sahibidir.

Sözleşme, karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla (İCAP + KABUL) kurulur. Kural ŞEKİL SERBESTİSİ'dir; kanunda öngörülmedikçe geçerlilik şekli aranmaz. Kanunun öngördüğü şekil kural olarak GEÇERLİLİK ŞEKLİDİR (uyulmazsa kesin hükümsüz). Yazılı şekilde borç ALTINA GİRENİN imzası yeterlidir; alacaklının imzası şart değildir. Ön sözleşmenin geçerliliği asıl sözleşmenin şekline bağlıdır.

Borç ilişkisinin temel ilkeleri: (1) NİSPİLİK (borç ilişkisi kural olarak yalnız alacaklı ile borçlu arasında sonuç doğurur; alacaklı hakkını sadece borçluya karşı ileri sürer — ayni hakların 'mutlaklığı'nın karşıtı). (2) SÖZLEŞME ÖZGÜRLÜĞÜ. (3) DÜRÜSTLÜK KURALI (TMK m.2). Nispilik istisnaları: üçüncü kişi yararına/aleyhine sözleşme, alacağın temliki, borcun nakli.

TTK'ya göre TACİR (ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten) sonuçları: iflasa tabi olma, ticaret unvanı seçme + sicile TESCİL, TİCARİ DEFTER tutma, BASİRETLİ İŞ ADAMI gibi davranma, ticari örf-âdete tabi olma, fatura/teyit mektubu, ticari satış rejimi. ESNAF tacir sayılmaz: iflasa tabi değil, ticari defter tutma zorunluluğu yok, sicile tescil yok; ancak basiretli davranma/bazı koruyucu hükümler esnafa da yansıyabilir.

ŞAHIS ŞİRKETLERİ (kollektif, komandit): ortak az, ortaklar şahsen+sınırsız (kollektifte) sorumlu, ortaklık kişiye bağlı; sermaye olarak emek/kişisel iş, ün, alacak da getirilebilir. SERMAYE ŞİRKETLERİ (anonim, limited, sermayesi paylara bölünmüş komandit): ortaklar kural olarak sadece taahhüt ettikleri sermaye kadar sorumlu, pay devri kolay; ANONİM/LİMİTED'e kişisel EMEK ve ticari itibar sermaye olarak KONULAMAZ (kollektif/adi'de konulabilir). Adi ortaklık TBK'da, tüzel kişiliği yok.

ŞİKÂYET: icra/iflas DAİRELERİNİN hukuka/usule aykırı İŞLEMLERİNE karşı İCRA MAHKEMESİNE yapılır; dava değildir; kural olarak 7 günlük süre (kamu düzenine aykırılık ve hakkın yerine getirilmemesi/süründürme: süresiz); şikâyet kural olarak takibi KENDİLİĞİNDEN DURDURMAZ. İTİRAZ: borçlunun ÖDEME EMRİNE (borca/imzaya) karşı icra dairesine beyanıdır; süresinde itiraz takibi DURDURUR; alacaklı itirazın kaldırılması (icra mahkemesi) veya itirazın iptali (genel mahkeme) yoluna gider.

Karar yetkisi merkezde (Cumhurbaşkanlığı + bakanlıklar) toplanmışsa MERKEZDEN yönetim; yetki yerel birime ayrı tüzel kişilikle devredilmişse YERİNDEN yönetim. İpucu: 'ayrı bütçe + ayrı tüzel kişilik + seçilmiş organ' = yerinden yönetim (mahalli idare). Vali/kaymakam = merkezin taşra uzantısı (merkezden yönetim). Tuzak: VALİNİN YETKİ GENİŞLİĞİ yerinden yönetim DEĞİLDİR — merkez adına taşrada hızlı karar almaktır.

Üst, aynı tüzel kişilik İÇİNDEKİ asta emir/denetim veriyorsa = HİYERARŞİ (bakan→genel müdür). Merkezi idare, AYRI tüzel kişilikteki yerinden yönetime (belediye/üniversite) kanunla sınırlı denetim yapıyorsa = İDARİ VESAYET. Hiyerarşide amir astın işlemini iptal/değiştirebilir, takdire karışır; vesayette merkez sadece KANUNDA SAYILAN hâllerde, genelde onay/iptal yapar, yerine geçemez.

KLASİK (verim+yapı): Taylor (Bilimsel Yönetim), Fayol (Yönetim Süreci/14 ilke), Weber (Bürokrasi). NEOKLASİK (insan ilişkileri): Mayo-Hawthorne, Maslow, McGregor X-Y. MODERN: Sistem yaklaşımı, Durumsallık (koşul-bağımlılık). Kod: 'TFW Klasik' (Taylor-Fayol-Weber). Tuzak: klasik düşünürü insan ilişkileri ekolüne koymak; Fayol ilkeleri arasına olmayan ilke ('yerellik' Fayol ilkesi DEĞİL).

Weber ideal bürokrasisi: (1) Yazılı kurallar/biçimsellik, (2) Kesin hiyerarşi, (3) İş bölümü/uzmanlaşma, (4) Liyakata dayalı atama (kayırma DEĞİL), (5) Gayrişahsîlik (kişiye göre değil kurala göre). Weber otorite tipleri: GELENEKSEL – KARİZMATİK – YASAL/RASYONEL (modern bürokrasinin temeli=yasal-rasyonel). Tuzak: bürokrasinin 'esneklik/kişisel inisiyatif/enformel ilişki' içerdiğini söylemek YANLIŞ (bunlar neoklasik vurgu).

Anahtar kelime eşle: PETER İLKESİ = herkes 'yetersizlik düzeyine' kadar terfi eder (terfi+yetersizlik). PARKINSON YASASI = iş kendisine ayrılan zamanı dolduracak şekilde uzar; bürokrasi kendiliğinden büyür (zaman/şişme). DILBERT İLKESİ = en yetersizler zarar vermesin diye yönetime kaydırılır. COASE = ekonomi/işlem maliyeti (patoloji DEĞİL, çeldirici). Kod: 'terfi=Peter, zaman/şişme=Parkinson, yöneticiye sürme=Dilbert'.

YENİ KAMU İŞLETMECİLİĞİ (NPM): kamuya özel sektör mantığı — verimlilik, rekabet, performans, 'vatandaş=müşteri', piyasalaşma, küçük devlet. YÖNETİŞİM (governance): kamu+özel+sivil toplum AĞININ ortak karar alması — katılım, şeffaflık, hesap verebilirlik, ortaklık. Ayraç: 'işletme/verim/müşteri' → NPM; 'ağ/paydaş/birlikte yönetme/sivil toplum' → yönetişim.

KADEME = aynı derece içinde, görev/sorumluluk ARTMADAN aylıktaki ilerleme (yatay). DERECE = kariyer basamağı, sorumluluk artışıyla yükselme (dikey). SINIF = işin niteliğine göre gruplama (Genel İdare, Teknik, Sağlık, Eğitim-Öğretim Hizmetleri vb.). KADRO = işin/unvanın yasal karşılığı. Kod: 'derece içinde ilerleme=kademe; üst dereceye=derece; iş türü=sınıf'.

MEMUR (657 4/A): asli ve sürekli kamu hizmeti, kadrolu, idari statü, atamayla gelir, güvence yüksek. SÖZLEŞMELİ (4/B): belirli süreli, özel uzmanlık/geçici ihtiyaç, kadrosuz sözleşme. İŞÇİ (4/D): İş Kanunu'na tabi, toplu sözleşme/grev hakkı (memurda grev yok). Kod: 'asli-sürekli+kadro=memur; sözleşmeyle süreli=sözleşmeli; İş Kanunu+sendika/grev=işçi'. Geçici personel (4/C) büyük ölçüde 4/B'ye dönüştürülmüştür.

5393 Belediye Kanunu'na göre üç organ: BELEDİYE MECLİSİ = KARAR organı (genel karar, bütçe, plan; halk seçer). ENCÜMEN = yürütme/danışma + günlük karar (başkan başkanlığında, kısmen seçilmiş kısmen atanmış). BELEDİYE BAŞKANI = YÜRÜTME organının başı (halk seçer). Kod: 'temel karar=meclis; başkan=yürütmenin başı; encümen=yardımcı'.

6360 sayılı Kanun'dan (2012, fiilen 2014) sonra büyükşehir belediyesinin yetki/hizmet sınırı = TÜM İL SINIRI (mülki sınır). Bu illerde İL ÖZEL İDARESİ ve KÖY/BELDE tüzel kişiliği KALDIRILDI; köyler mahalleye, beldeler ilçe belediyesine dönüştü. Yapı: büyükşehir belediyesi + ilçe belediyeleri. Güncel: 30 büyükşehir. Tuzak: büyükşehirde hâlâ il özel idaresi/köy var demek YANLIŞ.

VALİ = ilde devletin/Cumhurbaşkanının ve her bakanlığın TEMSİLCİSİ; merkezden yönetimin taşra başı. YETKİ GENİŞLİĞİ İLKESİ (5442 İl İdaresi Kanunu) = vali, merkeze sormadan merkez ADINA bazı kararları il düzeyinde alır → bu YERİNDEN yönetim DEĞİL, merkezden yönetimin hızlandırılmış hâli. İlçede karşılığı kaymakam, ama kaymakamda yetki genişliği YOK (sadece valide). Vali aynı zamanda il özel idaresinin de başı (çift şapka).

Denetim türünü 'KİM yapıyor' ile ayır: SAYIŞTAY = TBMM adına kamu mali denetimi (gelir-gider-mal hesapları); anayasal dış mali denetim. İDARİ DENETİM = idarenin kendi içinde (hiyerarşik amir veya teftiş/iç denetim). YARGISAL DENETİM = idari işlemin mahkemece (Danıştay/idare-vergi mahkemeleri) hukuka uygunluk denetimi. SİYASİ DENETİM = TBMM'nin yürütmeyi denetlemesi. Güncel (2018+ CB sistemi): gensoru KALDIRILDI; yazılı soru, Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması var.

Formül: Ed = |%ΔQ ÷ %ΔP|. Yorum + Hasılat bağlantısı (TABLOYA KİLİTLE): Ed>1 (esnek/lüks) → fiyat ↑ ise TR(=P×Q) DÜŞER; fiyat ↓ ise TR ARTAR. Ed<1 (inelastik/zorunlu) → fiyat ↑ ise TR ARTAR; fiyat ↓ ise TR DÜŞER. Ed=1 (birim esnek) → fiyat değişse de TR sabit. BELLEK KANCASI: 'Esnek Malda Pahalılaşma Satışı Döver' → TR düşer.

DÖRT PIYASA (KPSS'nin sevdiği karşılaştırma tablosu): • TAM REKABET: Çok firma, homojen mal, fiyat alıcı (P=MR=AR), uzun dönemde ekonomik kâr=0 (P=AC), serbest giriş-çıkış. • MONOPOL: Tek firma, giriş engeli, P>MR>MC, P>AC → ekonomik kâr (+), üretim kıtlaması=refah kaybı (ölü ağırlık). • TEKELCİ REKABET: Çok firma, farklılaştırılmış ürün, kısa dönem kâr (+), uzun dönem kâr=0 (giriş serbestliği), P>MC. • KÂR MAKSİMİZASYONU HER PİYASADA: MR=MC (ortak kural). Fark: tam rekabette MR=P; diğerlerinde MR<P.

KISA DÖNEM MALİYET MNEMONİĞİ — 'AFC DÜŞER, Diğerleri ∪': • AFC (Ortalama Sabit Maliyet) = FC÷Q → Q arttıkça SÜREKLI DÜŞER (hyperbola). • AVC (Ortalama Değişken Maliyet) = VC÷Q → önce düşer sonra artar (U-şekli). • ATC (Ortalama Toplam Maliyet) = TC÷Q = AFC+AVC → U-şekli, AVC'nin sağında minimum. • MC (Marjinal Maliyet) = ΔTC÷ΔQ → U-şekli, AVC ve ATC'yi minimumda KESİŞİR (alttan keser). AZALAN VERİM YASASI: Değişken girdi artınca, sabit girdi sabitken, her ek birim girdi eklendikçe marjinal ürün AZALIR → MC ARTAR. Bu AVC ve ATC'nin sağ kolunu oluşturur.

FORMÜL ZİNCİRİ (ezbersiz türet): • Nominal GSYİH = Cari yıl fiyatları × Cari yıl miktarları • Reel GSYİH = Baz yıl fiyatları × Cari yıl miktarları • GSYİH Deflatörü = (Nominal GSYİH ÷ Reel GSYİH) × 100 → Deflatör > 100 ise fiyatlar baz yıldan yükselmiş = enflasyon. ÜÇ YÖNTEM EŞİTLİĞİ: Üretim (katma değer) = Harcama (C+I+G+NX) = Gelir (ücret+kira+faiz+kâr). Üçü de aynı GSYİH'yi verir. KAPSAM FARKI: GSYİH = YURT İÇİ (sınır bazlı); GNP/GSMH = ULUSAL (vatandaşlık bazlı).

PHİLLİPS EĞRİSİ SINAV ŞEMATİĞİ: • KISA DÖNEM: Enflasyon ↑ ↔ İşsizlik ↓ (ters ilişki — ödünleşim). Talep genişlemesi → hem üretim hem fiyat artar, işsizlik azalır. • UZUN DÖNEM: Dikey çizgi (doğal işsizlik oranında). Para yanılsaması ortadan kalkar; enflasyon-işsizlik ödünleşimi YOK. • STAGFLASYON (1970'ler): Arz şoku (petrol) → enflasyon ↑ + işsizlik ↑ → eğri SAĞ KAYAR (bozulur). ENFLASYON TÜRLERİ: — Talep Enflasyonu: Toplam talep aşırı artar → 'Çok para az mal'. Para/maliye politikası genişlemesiyle tetiklenir. — Maliyet (Arz) Enflasyonu: Üretim maliyeti artar (petrol, ücret şoku) → AS eğrisi sola → stagflasyon riski. İŞSİZLİK TÜRLERİ: Friksiyonel (geçici iş arama) + Yapısal (beceri uyumsuzluğu) = Doğal oran. Konjonktürel = talep düşüşü.

IS-LM ÇERÇEVE (sınav şeması — faiz-gelir düzlemi): • IS EĞRİSİ (mal piyasası dengesi): Yatırım ↑ veya kamu harcaması ↑ → IS SAĞA KAYAR → Y ↑. Eğim NEGATİF (faiz ↑ → yatırım ↓ → Y ↓). • LM EĞRİSİ (para piyasası dengesi): Para arzı ↑ veya fiyat ↓ → LM SAĞA KAYAR → Y ↑, faiz ↓. Eğim POZİTİF. • DENGE: IS ve LM kesişimi = hem mal hem para piyasası dengesi. POLİTİKA ETKİLERİ: — Genişletici Maliye (G↑ veya T↓): IS sağa → Y ↑, faiz ↑ → Dışlama (crowding out) etkisi (özel yatırım azalır). — Genişletici Para (M↑): LM sağa → Y ↑, faiz ↓ → Dışlama YOK. LİKİDİTE TUZA: LM yatayken (faiz alt sınır) para politikası ETKISIZ, sadece maliye etkin.

MERKEZ BANKASI 3 ARAÇ — YÖNÜNÜ YAZAN TABLO: 1. AÇIK PİYASA İŞLEMLERİ (APİ) — en hızlı & en sık kullanılan: • Tahvil SATIŞI → MB bankacılık sisteminden para çeker → para arzı ↓ • Tahvil ALIMI → MB sisteme para salar → para arzı ↑ 2. ZORUNLU KARŞILIK ORANI: • Oran ↑ → bankalar daha az kredi açar → para çarpanı ↓ → para arzı ↓ • Oran ↓ → çarpan ↑ → para arzı ↑ 3. REESKONT (POLİTİKA FAİZİ): • Oran ↑ → bankalar MB'den borçlanmayı azaltır → para arzı ↓ • Oran ↓ → bankalar ucuza borçlanır → para arzı ↑ BELLEK KANCASI: APİ=ALIM artırır / SATIŞ azaltır. Zorunlu Karşılık=YÜKSELİNKE azaltır.

MUTLAK vs KARŞILAŞTIRMALI ÜSTÜNLÜKTEKİ BÜYÜK SINAV TUZAĞI: • Mutlak üstünlük (Smith): Her ikisinde de daha az kaynak kullanan ülke her ikisini de üretir → ticaret olmaz? • Karşılaştırmalı üstünlük (Ricardo): Hangi malın ÜRETİMİNDE fırsat maliyeti DAHA DÜŞÜK ise O MALDE uzmanlaş ve ticaret yap. İki taraf da kazanır. HESAP YÖNTEMİ: Her malın birim üretim maliyetini çapraz böl → fırsat maliyeti düşük olan = karşılaştırmalı üstünlük. DÖVİZ KURU VE ÖDEMELER DENGESİ: • Reel döviz kuru = Nominal × (Yurt içi fiyat ÷ Yabancı fiyat) • Cari açık: İthalat > İhracat → ödemeler dengesinde açık. • Devalüasyon (yerel para değer kaybı): İhracat ucuzlar ↑, ithalat pahalanır ↓ → cari açık düzelir.

ÇARPAN MEKANİZMASI (adım adım zihinsel model): 1. Hükümet 100 TL harcama yapar → bu 100 TL birisinin geliri olur. 2. Alıcı MPC = 0,8 ise 80 TL harcar → bu 80 TL başkasının geliri olur. 3. O kişi 64 TL harcar → ... → zincirleme etki. 4. Toplam gelir artışı = ΔG × 1/(1−MPC) = 100 × 1/(1−0,8) = 100 × 5 = 500 TL. FORMÜL ZİNCİRİ: • Çarpan k = 1/(1−MPC) = 1/MPS (burada MPS = marjinal tasarruf eğilimi = 1−MPC) • MPC + MPS = 1 (gelirin tüketilmeyen kısmı tasarruf edilir) • Vergi etkisini dahil edince k = 1/(1−c(1−t)) BELLEK KANCASI: 'MPC 0,9 ise çarpan 10; MPC 0,8 ise çarpan 5; MPC 0,5 ise çarpan 2.' Yüksek MPC → çok tüketim → çarpan büyük.

TÜKETİCİ DENGESİ — İKİ EŞDEĞERLİ KURAL: 1. MARJINAL FAYDA YAKLAŞIMI: MU_x/P_x = MU_y/P_y → Her maldan harcanan son TL'nin sağladığı fayda eşit olmalı. Eğer MU_x/P_x > MU_y/P_y → daha fazla X satın al (X'ten fayda TL başına daha yüksek). 2. FARKSIZLIK EĞRİSİ YAKLAŞIMI: Farksızlık eğrisi bütçe doğrusuna TEĞET OLDUĞU NOKTA = denge. Şart: MRS = P_x/P_y (marjinal ikame oranı = fiyat oranı). ALTERNATİF KONTROL: • MRS = |ΔY/ΔX| = MU_x/MU_y (farksızlık eğrisinin eğimi) • Bütçe doğrusu eğimi = P_x/P_y • Denge: MU_x/P_x = MU_y/P_y ↔ MRS = P_x/P_y BELLEK KANCASI: 'Bankaya son koyduğun liranın faiz getirisi her bankada eşit olmalı = dengeye ulaştın.'

AY m.13: Temel haklar YALNIZCA kanunla sınırlandırılabilir; sınırlandırma (1) Anayasa'nın ilgili maddelerindeki sebeplere dayanmalı, (2) demokratik toplumda gerekli olmalı, (3) ölçülülük ilkesine uymalı, (4) ÖZÜNE dokunmamalı. KPSS tuzak: 'yönetmelikle sınırlandırılabilir' → yanlış (ancak KANUNLA). 'Özü' = hakkın varlığını anlamsız kılan her müdahale yasak.

AY m.83 iki ayrı güvence: (1) YASAMA SORUMSUZLUĞU = milletvekilinin TBMM'de kullandığı oy ve söylediği sözler için SONSUZA KADAR sorumsuz; görevden ayrılsa da devam eder, kaldırılamaz. (2) YASAMA DOKUNULMAZLIĞI = TBMM üyesinin görev süresince tutuklanma/sorgulanma/gözaltı/yargılanma güvencesi; TBMM kararıyla kaldırılabilir (geçici koruma). KPSS tuzak: sorumsuzluk kaldırılamaz, dokunulmazlık kaldırılabilir.

Kamu malları 3 türdür: (1) SAHİPSİZ MALLAR = kara suları, hava sahası, sahiller gibi kimseye ait olmayan doğal alanlar. (2) ORTA MALLAR = doğrudan toplumun kullandığı (yol, köprü, meydan, pazar yeri) — bireylerin ortaklaşa kullandığı. (3) HİZMET MALLARI = kamu hizmetine tahsis edilmiş (okul, hastane, bakanlık binası). ORTAK ÖZELLİK (3'ü de): devredilemez · haczedilemez · zamanaşımıyla kazanılamaz (iktisap yasağı). KPSS tuzak: 'kamu malı satılabilir' → yanlış.

İdari sözleşme sayılmak için 3 ölçüt: (1) TARAFLARDAN BİRİ İDARE olmalı (olmazsa özel); (2) KAMU HİZMETİYLE BAĞLANTILI veya kamu malına ilişkin ya da alışılagelmişin dışında kamu otoritesi kullanımı içermeli; (3) KANUNİ DAYANAK veya sözleşmede idari hükümlere yer verilmiş olmalı. En bilinen: imtiyaz sözleşmesi (kamu hizmetini devretme), kamu ihale sözleşmeleri, irtifak. KPSS tuzak: sadece 'taraflardan biri idare' yetmez — özel hukuka tabi iş de yapabilir.

Kamu hizmetinin görülme usulleri 4'tür: (1) EMANET = idarenin hizmeti kendi araç-gereç ve personeli ile doğrudan görmesi (en kamu). (2) İMTİYAZ = kamu hizmetini özel kişiye devretme (imtiyaz sözleşmesi); risk+kâr özel kişiye. (3) İLTİZAM = özel kişi hizmeti belirli bir bedel karşılığında üstlenir; iltizamlık akdi (tarihsel, bugün pratikte nadir). (4) RUHSAT = devletin bazı koşullara uyan özel kişilere izin vermesi (elektrik, telekom, bankacılık). ANAHTAR: Emanet=idare kendisi · İmtiyaz=devredildi · İltizam=bedelle üstlendi · Ruhsat=izin verildi.

657 DMK memur ödevleri: (1) SADAKAT = Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne, Anayasaya ve hukuka bağlılık; 2. madde temel. (2) TARAFSIZLIK = memur siyasi, ideolojik, din ayrımı gözetmeden herkese eşit davranır; siyasi faaliyet yasağı. (3) TEMEL HAKLAR: memurun kullanamayacakları — GREV HAKKI yok (657 m.26 yasak), TOPLU SÖZLEŞME sınırlı (sendika var, toplu sözleşme Anayasa değişikliğiyle kısmi). Hakları: sendika kurma, dilekçe, yargıya başvurma. KPSS tuzak: 'devlet memuru grev yapabilir' → YANLIŞ.

4857 İş Kanunu: Sözleşme türleri: BELİRLİ SÜRELİ (objektif neden + süre şartı); aksi hâlde BELİRSİZ SÜRELİ sayılır. KIDEM TAZMİNATI koşulları: (1) en az 1 yıl kıdem + (2) işçi kıdem tazminatına hak kazanan sebeple (haksız fesih, haklı nedenle istifa, emeklilik vb.) ayrılmış olmalı. İşçi istifa ederse kıdem ALIR mI? Hayır, AĞIR istifa (haklı neden olmadan) = kıdem yok. İHBAR TAZMİNATI: Belirsiz süreli sözleşmede işe son verme öncesi öngörülen bildirim sürelerine uyulmazsa ödenir.

DERNEK: en az 7 kişi (TMK m.56) + yazılı tüzük ile kurulur; ÜYE ESASLIDIR; kâr amacı güdemez; organlar: genel kurul (en üst) + yönetim kurulu + denetleme kurulu. VAKIF: kişi(ler) mal veya hak tahsis eder; ÜYE YOK, MAL ESASLI; belirli amaca hizmet; noterden düzenleme + mahkeme tescili ile kurulur. ORTAK: ikisi de tüzel kişilik kazanır + kâr amacı gütmez. KPSS tuzak: 'vakıf üye genel kuruluyla karar alır' → yanlış (üye olmaz).

SUÇ: TCK'da (veya özel ceza kanununda) düzenlenen, YARGI kararıyla uygulanan adli yaptırım. KABAHAT: 5326 sayılı Kabahatler Kanunu kapsamında, YARGI KARARI GEREKMEKSİZİN idare tarafından (idari para cezası + güvenlik tedbiri) uygulanan eylemler. TEMEL FARK: Suçta hakim karar verir; kabahatten idari makam karar verir. Kabahat kararına karşı SULH CEZA HAKİMLİĞİ'ne itiraz yolu açık. Yaptırım türleri: suç → hapis/adli para; kabahat → idari para cezası/mülkiyet müsaderesi.

AY m.104/17: Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) çıkarma yetkisi VAR; ancak 4 sınır: (1) Anayasada münhasıran kanunla düzenleneceği belirtilen konular (m.13 temel haklar, vergi, suç-ceza, vb.); (2) Kanunla açıkça düzenlenmiş alanda CBK kanuna aykırı olamaz (kanun üstün); (3) Temel haklar — YALNIZCA KANUNLA sınırlandırılır; CBK tek başına sınırlandıramaz; (4) CBK bütçe kanunundan ayrı olamaz. KPSS tuzak: 'CBK temel hakları sınırlandırabilir' → YANLIŞ.

TBMM iki tür işlem yapar: (1) KANUN: genel-soyut-sürekli kural; Cumhurbaşkanı onaylar/yayımlar; AYM denetimine tabi. (2) TBMM KARARI: belirli/somut işler için (iç tüzük, milletvekili dokunulmazlığı kaldırma, savaş ilanı, uluslararası anlaşma onayı, güven oyu). Kanun yolunu izlemez; bazı kararlar CB onayı gerekmez. KPSS tuzak: 'iç tüzük kanundur' → YANLIŞ (TBMM kararı). AYM iç tüzüğü denetleyebilir ama kanun değildir.

TCK yaptırım sistemi 2 ana dal: (1) CEZALAR: Hapis cezası (süreli/ağırlaştırılmış müebbet/müebbet) + Adli Para Cezası (gün para sistemi: gün sayısı × günlük miktar). (2) GÜVENLİK TEDBİRLERİ: suç işleme riskini engellemek için uygulanan (akıl hastalığı nedeniyle tedavi/kayyum, el koyma, sınır dışı etme). TEMEL FARK: Ceza kusurluluğa dayalı; güvenlik tedbiri tehlikeliliğe dayalı (kusur aranmaz). KPSS tuzak: 'adli para cezası ödenmezse otomatik hapis' → YANLIŞ (önce kamuya yararlı iş, ödenmezse hapis).

Ed = (ΔQ%)/( ΔP%). Fiyat yükseldi mi talep düştü → her ikisini de mutlak al, böl. Sonuç >1 = esnek, <1 = inelastik, =1 = birim esnek. Hasılat yönü: esnek→fiyat yükselince hasılat DÜŞER, inelastik→yükselince ARTAR.

Gelir esnekliği (Ey) = ΔQ%/ΔGelir%. İşarete bak: Ey>0 = normal mal, Ey<0 = düşük (inferior) mal, Ey>1 = lüks mal. Gelir arttıkça talebi azalıyorsa → mutlaka düşük maldır.

Tüketici rantı = denge fiyatının ÜSTÜNDEKI talep eğrisi üçgeni = (1/2) × taban × yükseklik. Üretici rantı = denge fiyatının ALTINDAKI arz eğrisi üçgeni. Toplam refah = ikisinin toplamı. Fiyat tavanı altında koyulunca tüketici rantı artabilir ama üretici rantı düşer ve ölü ağırlık kaybı doğar.

Satıcı sayısına bak → Çok+homojen=Tam rekabet · Çok+farklılaştırılmış=Monopolcü rekabet · Az(2-10)=Oligopol · Tek=Monopol. Fiyat belirleyici: tam rekabet=fiyat ALICI (P=MC=MR), monopol=fiyat YAPICI (P>MR=MC). Kısa not: 'TOMO' — Tam/Monopolcü/Oligopol/Monopol.

GSYİH (Harcama) = C + I + G + (X − M). C=özel tüketim, I=yatırım, G=kamu harcaması, X=ihracat, M=ithalat. Parantez unutulmasın: NET İHRACAT = X−M. M büyükse net ihracat negatif → GSYİH'den DÜŞER.

Para çarpanı = 1/zorunlu karşılık oranı (r). Ekonomideki toplam para artışı = başlangıç mevduat × (1/r). r azalırsa çarpan ARTAR → para arzı GENİŞLER. r artar → para arzı DARALIR.

ANAHTAR SORU: 'Ne kadar sürer ve neden?' → Kısa + iş değiştirme = FRİKSİYONEL. Uzun + teknoloji/sektör değişimi = YAPISAL. Ekonomik durgunluk döneminde = KONJONKTÜREL. Doğal işsizlik = friksiyonel + yapısal (konjonktürel dahil DEĞİL).

Fırsat maliyetini hesapla: X için fırsat maliyeti = (X'ten vazgeçilen Y miktarı). Her ülkenin fırsat maliyeti EN DÜŞÜK olduğu malda uzmanlaşır. Mutlak üstünlük her ikisinde aynı ülkedeyse bile karşılaştırmalı üstünlük her zaman iki tarafa da dağılır.

Sabit maliyet (FC) miktar değişince DEĞIŞMEZ. Değişken maliyet (VC) miktarla değişir. MC = ΔTC/ΔQ = ΔVC/ΔQ. MC eğrisi U-şekli alır: önce düşer (artan verim), sonra yükselir (azalan verim). Kısa dönemde en az 1 girdi sabittir.

Tetikleyiciyi ara: Talep mı arttı → TALEP ENFLASYONU (kamu harcaması artışı, para arzı genişlemesi, ihracat patlaması). Girdi maliyeti mi arttı → MALİYET ENFLASYONU / stagflasyon (petrol şoku, ücret artışı, hammadde pahalanması). Stagflasyon = maliyet enflasyonu + durgunluk birlikte.

KARŞILIK TESTİ: Vergi = karşılıksız (genel kamu hizmetleri için zorla alınan). Harç = belirli bir kamu hizmetinden bireysel yararlanmanın karşılığı (pasaport, tapu harcı). Resim = bir faaliyete izin verilmesinin karşılığı (ruhsat resmi, imar resmi). Soru: 'Ödeyene özel hizmet var mı?' → Evet + izin = resim, Evet + hizmet = harç, Hayır = vergi.

YANSIYOR MU? → Dolaylı vergi: vergiyi ödeyen başkasına yansıtabilir (KDV, ÖTV, gümrük vergisi). Dolaysız vergi: kişinin geliri/serveti üzerinden, yansıtma yok (gelir vergisi, kurumlar vergisi, veraset vergisi). Hızlı test: 'Satış fiyatına mı ekleniyor?' → Evet = dolaylı.

ABUE: Adalet (herkes gelirine göre öder), Belirlilik/Açıklık (vergi miktarı/zamanı kesin belli), Uygunluk (ödeme zamanı ve yöntemi mükellefe uygun), Ekonomiklik (toplama maliyeti düşük). Türkçe KPSS'de 'belirlilik' yerine 'açıklık/kesinlik' de kullanılır.

Gelir = Gider → DENKLİK bütçe. Gelir < Gider → AÇIK bütçe (kamu borçlanması gerekir). Gelir > Gider → FAZLA bütçe (borç ödemesine tahsis edilebilir). Bütçe ilkelerini hatırla: aleniyet, birlik, genellik, yıllık, denklik (Türk bütçe sisteminde denklik HEDEF ilkedir, zorunlu değil).

CARİ = kamu hizmetlerinin yürütülmesi için tekrarlayan (personel maaş, kırtasiye, enerji). YATIRIM = sermaye birikimi/altyapı (yol, baraj, okul inşaatı). TRANSFER = karşılıksız aktarım, GSYİH'yi doğrudan etkilemez (sosyal yardım, emekli maaşı, faiz ödemesi). Anahtar: Transfer = üretim karşılığı yok.

Vergi oranı %0'da → vergi geliri = 0. Vergi oranı %100'de → kimse çalışmaz → vergi geliri = 0. Aradaki bir noktada GELİR MAKSİMUM. Kritik oran aşıldıktan sonra vergi oranını DÜŞÜRMEK vergi GELİRİNİ ARTIRABİLİR. Bu arz-yönlü iktisadın/Reagan politikasının temelidir.

Para milliyetine bak: İç borç = yurt içi kaynaklardan, ulusal para cinsinden (TL tahvil, hazine bonosu yerli yatırımcılara). Dış borç = yabancı kaynaklardan, döviz cinsinden (IMF, yabancı devlet, Euro tahvil). Kritik fark: İç borç geri ödemesi gelir transferidir (aynı ekonomi içi), dış borç geri ödemesi ülkeden dışarı kaynak çıkarır (gerçek yük).

GENİŞLETİCİ: Kamu harcamasını ARTIR veya vergiyi DÜŞÜR (AD eğrisini sağa kaydır). DARALTICI: Kamu harcamasını AZALT veya vergiyi ARTIR (AD sola). İstihdam boşluğu (durgunluk) → genişletici. Enflasyon gap → daraltıcı. Çarpan etkisi: harcama çarpanı > vergi çarpanı (harcama 1:1 milli gelire, vergi dolaylı etkiler).