ÖABT taktikleri

Duyu-motor (0-2), İşlem öncesi (2-7), Somut işlem (7-11), Soyut işlem (11+).

Çocuğun yalnız yapamayıp, rehber/akran yardımıyla yapabildiği aralık.

Bilgi → Kavrama → Uygulama → Analiz → Sentez → Değerlendirme (yenilenmiş: Yaratma en üst).

Doğal uyarıcı (yiyecek) + nötr uyarıcı (zil) → koşullu refleks (sadece zil ile salya).

Davranış sonucundaki ödül veya cezaya göre tekrar etme veya azalma.

Fizyolojik → Güvenlik → Ait olma/Sevgi → Saygı → Kendini gerçekleştirme.

Geçerlik: testin ölçmek istediğini ölçmesi. Güvenirlik: tekrar tutarlılık. Geçerli test güvenirdir, tersi şart değil.

Konu merkezli (ders odak), Etkinlik merkezli (yapma), Sorun merkezli (yaşam problemleri).

Eğitsel (ders, çalışma), Mesleki (kariyer), Kişisel-Sosyal (duygu, ilişki).

Anlatım (öğretmen merkez), Tartışma (öğrenci aktif), Örnek olay (gerçek problem), Drama (rol).

Davranış sadece pekiştireçle değil, gözleyerek (model alarak) da öğrenilir. Bobo doll deneyi (1961).

Sözel/dilsel, mantıksal/matematiksel, görsel/uzamsal, müzikal, bedensel/kinestetik, sosyal/kişilerarası, içsel, doğa.

Gelenek öncesi (1-2 ceza/ödül), Geleneksel (3-4 itaat/yasa), Gelenek sonrası (5-6 sosyal sözleşme/evrensel ilke).

Öğrenci aktif: problem çöz, hipotez kur, test et. Spiral müfredat: aynı konu farklı seviyelerde tekrar.

Yeni bilgi var olan bilgiyle ilişkilendirilirse anlamlı (kalıcı). 'Ön düzenleyici' (advance organizer) konu öncesi sunulur.

Doğru davranış pekiştirildikçe tekrar artar (etki yasası). Yanlış cezalandırılırsa azalır.

Bloom: tüm öğrenciler ayrı sürede aynı hedefe ulaşabilir. Yeterli süre + uygun yöntem + sürekli değerlendirme.

Bilgi bireyin zihninde aktif olarak inşa edilir. Piaget (bireysel), Vygotsky (sosyal), Bruner (keşfederek). 2005 TR müfredatı temel.

Bireyi tanıma teknikleri: Test (zeka, kişilik), gözlem, görüşme, anket, sosyometri (sosyal ilişki), vaka analizi.

Bebek 0-2, Erken çocuk 2-6, İlk çocuk 6-12, Ergen 12-18, Yetişkin 18-65, Yaşlı 65+.

Sıra: 'Duyan İşlem Soyar' = Duyusal-Motor → İşlem-Öncesi → Somut İşlemler → Soyut İşlemler. Her dönemi işaret eden tek kavram: DM=nesne sürekliliği, İÖ=benmerkezcilik+animizm, Sİ=korunum+tersinebilirlik, Sj=hipotetik düşünce. Yaş: 0-2 / 2-7 / 7-11 / 11+.

TUZAK: Her ikisi de bilişsel gelişimi açıklar ama YÖN farklı. Piaget: 'Önce gelişim, sonra öğrenme' (birey kendi keşfeder, dil düşünceden SONRA). Vygotsky: 'Öğrenme gelişimi çeker' (sosyal etkileşim → içselleştirme; dil düşünceyi ŞEKİLLENDİRİR). ZPD + yapı iskelesi = sadece Vygotsky. Özel konuşma → Vygotsky (dıştan içe).

Bellek çengeli: 'GÜ-ÖKİ-GİRK-ÜBÜ' = Güven/Güvensizlik (0-1) → Özerklik/Utanç-Kuşku (1-3) → Girişim/Suçluluk (3-6) → Endüstri/Aşağılık (6-12) → Kimlik/Rol Karmaşası (12-20) → Yakınlık/Yalnızlık (20-40) → Üretkenlik/Durgunluk (40-65) → Bütünlük/Umutsuzluk (65+). OKUL ÇAĞI = Endüstri vs Aşağılık. ERGENLİK = Kimlik vs Rol Karmaşası.

3 Düzey: Gelenek Öncesi (ceza-ödül odaklı) → Geleneksel (onay-kural odaklı) → Gelenek Ötesi (ilke odaklı). Her düzey 2 evre: GÖ→Ceza/İtaat + Çıkar; G→Uyum/İyi Çocuk + Düzen/Yasa; GÜ→Sosyal Sözleşme + Evrensel İlke. TUZAK: Kural + yasa diyorsa Geleneksel (evre 4); 'kanun yanlış olabilir' diyorsa Gelenek Ötesi (evre 5-6).

Sıra: 'ORAL-ANAL-FALLİK-GİZİL-GENİTAL'. Yaş: 0-1 / 1-3 / 3-6 / 6-12 / 12+. Fallik dönemde: Oedipus (erkek) / Elektra (kız) kompleksi. Gizil dönem: cinsel enerji bastırılır, okul-sosyal öğrenme ön plana. TUZAK: Erikson'dan fark → Freud psikoseksüel, Erikson psikososyal.

5 katman içten dışa: Mikrosistem (aile/okul/arkadaş — DOĞRUDAN) → Mezosistem (mikro sistemler arası ilişki: aile-okul bağı) → Ekzosistem (bireyi dolaylı etkiler: ebeveyn iş yeri) → Makrosistem (kültür/ideoloji/yasa) → Kronosistem (zaman/değişim). TUZAK: 'Ebeveynin iş yeri' → Ekzosistem (çocuk orada değil ama ebeveyn aracılığıyla etkilenir).

2 eksen: Kriz (araştırma) VAR/YOK × Bağlanma VAR/YOK → 4 statü: Başarılı Kimlik (K+B+) / Moratoriyum (K+ B-) / Kapalı Kimlik (K- B+) / Kimlik Dağınıklığı (K- B-). BELLEK: 'Başarılı=ikisi de var; Moratoriyum=arıyor ama karar vermedi; Kapalı=ebeveyn kararı kabul; Dağınık=ne arıyor ne bağlanıyor'.

6 İlke: (1) Baştan ayağa / Sefalokauda (baş→ayak), (2) İçten dışa / Proksimodistal (merkez→uç), (3) Genelden özele (büyük→ince kas), (4) Sürekli (atlama yok), (5) Sıralı (evre atlanmaz), (6) Bireysel farklı (hız kişiden kişiye). TUZAK: 'Büyük kas → küçük kas' = genelden özele (3. ilke). 'Baş → boyun → gövde → bacak' = sefalokauda (1. ilke).

TUZAK: İkisi de koşullanma ama YAPI farklı. Klasik (Pavlov/Watson): UYaran → TEPKİ (pasif, refleks, önce uyaran). Edimsel (Skinner): DAVRANIŞ → SONUÇ (aktif, gönüllü, davranış önce). Bellek: 'Pavlov KÖPEĞİN ağzı sulandı (uyaran→tepki)' vs 'Skinner SIÇAN kolu bastı-yiyecek aldı (davranış→ sonuç)'.

2 eksen: Ekle/Çıkar × Davranış Artar/Azalır → 4 kutu: Olumlu Pekiştireç (ekle+artar), Olumsuz Pekiştireç (çıkar+artar), Olumlu Ceza (ekle+azalır), Olumsuz Ceza (çıkar+azalır). TUZAK: 'Olumsuz pekiştireç' = ceza DEĞİL! Hoş olmayan uyaranı KALDIRARAK davranışı artırmak. Örnek: baş ağrısı → ilaç al → ağrı gider → ilaç alma davranışı ARTAR.

4 tarife: Sabit Oranlı (SO) / Değişken Oranlı (DO) / Sabit Aralıklı (SA) / Değişken Aralıklı (DA). KPSS SORULARI 2 kritere odaklanır: En yüksek tepki oranı + En dirençli sönme = DEĞİŞKEN ORANLI. Sabit Aralıklı = düşük-orta oran, sönmeye en duyarlı (ücret/maaş örneği). Bellek: 'Kumarhane = Değişken Oranlı' (ne zaman kazanacağını bilmiyorsun ama bırakmıyorsun).

3 ANA YASA: Etki Yasası (tatmin veren bağ güçlenir — pekiştirmenin atası), Alıştırma Yasası (tekrar güçlendirir / tekrarsız zayıflar), Hazırlık Yasası (organizma hazırsa ilerlemek tatmin, engel ise rahatsızlık). KPSS TUZAĞI: 'Tekrar öğretir' → Alıştırma. 'Ödül bağı güçlendirir' → Etki. 'Öğrencinin motivasyonu varsa öğrenir' → Hazırlık.

Gestalt = bütün parçaların toplamından fazla. İçgörü (Köhler): ani kavrama + deneme-yanılma olmadan. 'Sultan şempanze' = deneme-yanılma YAPMADIĞI halde çözüm buldu → İçgörü. KPSS AYIRT: deneme-yanılma → Thorndike. Ani kavrama, AHA anı → Gestalt/İçgörü. Bandura → gözlem. Ausubel → anlamlı önceden bilinen.

Model alma 4 süreç SIRASI: Dikkat → Saklama/Hafıza (zihinde kodla) → Motor Üretim (davranışı yap) → Motivasyon. ÖNCE saklarsın SONRA üretirsin (bellekte yoksa üretemezsin). TUZAK: Bandura = davranışçı + bilişsel karışımı; salt uyarıcı-tepki değil (bilişsel süreçler var). Öz-yeterlik = 'yapabilirim' inancı → sadece Bandura'ya ait. Dolaylı pekiştirme: başkasının ödülünü görünce kendin öğrenmek → Bandura.

3 bellek deposu: Duyusal Kayıt (DK: tüm duyular, kapasite sınırsız ama süre çok kısa ~0.5-2sn) → Kısa Süreli Bellek (KSB: kapasite 7±2 öğe, süre ~20-30sn, tekrarsız kaybolur) → Uzun Süreli Bellek (USB: kapasite sınırsız, süre kalıcı). TUZAK: KSB'nin kapasitesi '7 artı-eksi 2' (Miller sayısı). USB'nin kapasitesi SINIRLI değil.

TEMEL AYRIMI: Ausubel = ALIMSAL (öğretmen sunar, öğrenci önceki bilgiye bağlar) — ön düzenleyiciler kullanır. Bruner = BULUŞ (öğrenci kendisi keşfeder, tümevarım). TUZAK: İkisi de 'anlamlı' ama Ausubel'de öğretmen bilgiyi verir, Bruner'da öğrenci keşfeder. Sorgula: 'Kim sunuyor?' → Öğretmen=Ausubel, Öğrenci=Bruner.

6 ana yöntemi ÖĞRETMEN MERKEZLİ ↔ ÖĞRENCİ MERKEZLİ ekseni üzerinde sırala. Anlatım=tam öğretmen; Gösteri=öğretmen yapar öğrenci izler; Tartışma=ikisi birlikte; Örnek Olay=öğrenci analiz eder; Problem Çözme=öğrenci çözer; Proje=tam öğrenci. Kestirme: 'Öğretmen yalnız YAPIYORSA Gösteri, yalnız KONUŞUYORSA Anlatım; ikisi tartışıyorsa Tartışma; gerçek hayat vakası analiz ediliyorsa Örnek Olay; hipotez-test süreciyse Problem; uzun soluklu ürün üretiliyorsa Proje.'

3 stratejiyi KURAL-ÖRNEK sırasına göre ayırt et. Sunuş (Ausubel): Önce KURAL verilir, sonra örnekler → tümdengelim; bilgi hazır sunulur; ön düzenleyici (advance organizer) kullanılır. Buluş (Bruner): Önce ÖRNEKLER verilir, öğrenci kuralı KEŞFEDer → tümevarım; güdüleyici. Araştırma-İnceleme: Öğrenci hem soruyu hem yöntemi seçer; bilimsel süreç; en özerk. Kestirme: 'KURAL önce → Sunuş; KEŞFET → Buluş; KENDİN soru seç → Araştırma.'

3 ilkeyi kafa karıştıran TUZAK çiftine göre öğren. Somuttan soyuta = önce nesne/görsel/deney, sonra kavram/formül. Yakından uzağa = önce çevre/sınıf/okul, sonra ülke/dünya. Bilinenden bilinmeyene = önceki öğrenme köprüsü. TUZAK: 'Yakından uzağa' ile 'bilinenden bilinmeyene' karışır. Fark: Yakından uzağa MEKAN/COĞRAFYA boyutu; bilinenden bilinmeyene ise BİLGİ/KAVRAM boyutu (mekânsal değil). Kestirme: 'Harita/coğrafya/sosyal mesafe → Yakından uzağa; kavram köprüsü/ön bilgi → Bilinenden bilinmeyene; elle tutulur→soyut formül → Somuttan soyuta.'

3 kavramı ZAMANA göre ayırt et: İpucu = ÖNCE (davranış gerçekleşmeden, yardım); Dönüt = HEMEN SONRA (doğru/yanlış bilgisi, düzeltici); Pekiştireç = SONRA + TEKRAR ARTIR (davranışı güçlendirir). Ek ayrım: Pekiştireç (+/-) → Olumlu pekiştireç=ödül ekle; Olumsuz pekiştireç=olumsuz uyarıcıyı kaldır; İkisi de davranışı artırır (YANLIŞ: 'olumsuz pekiştireç ceza'). Ceza ise davranışı azaltır — pekiştireç değildir.

Tyler'ın klasik modeli 4 soruya dayanır: (1) Hedefler → 'Ne öğrenmeli?' (2) İçerik → 'Ne öğretmeli?' (3) Eğitim Durumları → 'Nasıl öğretmeli?' (4) Değerlendirme → 'Öğrendi mi?'. Bellek kodu: 'HİED' = Hedef / İçerik / Eğitim Durumu / Değerlendirme. TUZAK: 'Yöntem-teknik' sorusunda cevap 'Eğitim Durumu' öğesidir (3. öge); sınav ise 'Değerlendirme' (4. öge). Öge SAYISI sorusunda: 4 (bazı modellerde 5 veya 6 ama Tyler temel: 4).

3 modeli YÖN ve BAŞLANGIÇ NOKTASINA göre ayırt et. Tyler: Doğrusal, yöneticiden aşağı (yukarıdan aşağı); 4 soru; teknik-bilimsel. Taba: Tyler'ın tersine yönetici değil ÖĞRETMENDEN başlar (aşağıdan yukarı); 7 adım; 'öğretmen tasarımcı'. Wheeler: Döngüsel (silindir) model; çıktılar = girdiye döner; 5 öge; süreç sürekli revize. Kestirme: 'Tyler=patron; Taba=öğretmen; Wheeler=döngü.'

6 basamağı BELİRLEYİCİ FİİLLERLE öğren: Bilgi=tanımla/listele/say; Kavrama=açıkla/yorumla/özetle; Uygulama=kullan/hesapla/çöz; Analiz=karşılaştır/ayırt et/ilişkilendir; Sentez=oluştur/planla/tasarla/yaz; Değerlendirme=yargıla/savun/eleştir/karar ver. Kestirme: 'BKUA-SentezDeğ' → alt→üst. TUZAK: KPSS'de en sık 'uygulama vs analiz' ve 'sentez vs değerlendirme' karıştırılır. Uygulama=bilinen prosedürü yeni duruma uygular; Analiz=parçalara ayırır, karşılaştırır; Sentez=yeni bir bütün yaratır; Değerlendirme=yargılar/karar verir.

İki TUZAK ilişki kuralı: (1) Güvenilir olmayan test geçerli olamaz (tutarsız ölçüm doğru ölçemez). (2) Güvenilir test geçerli olmayabilir (her seferinde aynı ölçüyor ama yanlış şeyi ölçüyor olabilir). Geçerlik türleri: Kapsam=konuyu tam yansıtıyor mu; Yapı=kavramı ölçüyor mu; Ölçüt=başka ölçütle uyuşuyor mu. Güvenirliği azaltan faktörler: Hata, yorgunluk, şans, muğlak soru. Kestirme: 'Geçerlik=doğru hedefi vurmak; Güvenirlik=aynı noktayı tutarlı vurmak.'

İki indeksi TERS yönde yorumla: Güçlük (p): p yükseldikçe madde KOLAYLAŞIR (p=0.80 = %80 doğru = kolay). İdeal p ≈ 0.50. TUZAK: 'Güçlük yüksek = zor' YANLIŞ; güçlük yüksek = çoğu doğru cevapladı = kolay. Ayırt Edicilik (r): r yükseldikçe madde bilenleri bilmeyenlerden iyi AYIRT eder; r ≥ 0.30 iyi; r < 0.20 kötü/elenir; negatif r = tehlike (düşük grup doğru, yüksek grup yanlış = madde hatalı).

4 ölçeği ÖZELLİK SIRASIYLA öğren: Sınıflama: Yalnızca sınıflandırma (cinsiyet, renk, meslek). Sıralama: Sıralama var ama aralıklar eşit değil (yarış sıralaması, tutum ölçeği). Eşit Aralıklı: Sabit aralık ama gerçek sıfır YOK (°C, IQ). Oranlı: Gerçek sıfır VAR, oran anlamlı (kütle kg, uzunluk cm, yaş). TUZAK: IQ, Celsius = eşit aralıklı (sıfır anlamlı değil; 0°C buz erir, ısı yok değil). Yarış sıralaması = sıralama (1. ile 2. arası fark bilinmez).

3 ölçüyü DAĞILIM YAPISI ve ÖLÇEK türüne göre seç: Mod: Her ölçekte; en sık değer; çarpık dağılımda veya sınıflama ölçeğinde. Medyan: Sıralama ölçeği VEYA aşırı değer (uç değer) olduğunda; dağılım çarpıksa tercih et. Ortalama: Eşit aralıklı/oranlı ölçek; normal dağılım; tüm değerleri etkiler → uç değere hassas. TUZAK: Aşırı zengin biri sınıfa girince gelir 'ortalaması' şişer; doğrusu 'medyan' kullanılmalı.

İki değerlendirme türünü REFERANS NOKTASINA göre ayırt et: Bağıl (Norm referanslı): Referans = GRUP; öğrenci gruba göre değerlendirilir; geçme notu sınıf performansına göre değişir; seçici sınavlarda kullanılır. Mutlak (Kriter referanslı): Referans = ÖNCEDEN BELİRLENMİŞ STANDART (kriter); gruba bakmaksızın 'Yüzde 70 geçer' gibi; öğrenmede ustalık hedefler. TUZAK: KPSS'de 'bağıl=norm; mutlak=kriter' çifti soru içinde yer değiştirerek verilir; 'grup puanına göre' → bağıl; 'önceden belirlenen başarı ölçütüne göre' → mutlak.

3 içerik türünü ALAN'a göre ayırt et: Eğitsel rehberlik: Okula uyum, ders seçimi, çalışma yöntemleri, akademik başarı. Mesleki rehberlik: Kariyer planlama, meslek seçimi, iş dünyasına hazırlık. Kişisel-Sosyal rehberlik: Duygusal sorunlar, arkadaşlık, özgüven, aile ilişkileri. TUZAK: 'Öğrencinin hangi üniversite bölümünü seçeceği' → Hem eğitsel hem mesleki görünür; KPSS genellikle bunu Mesleki olarak yanıtlar çünkü kariyer boyutu ön planda. Bireysel danışma: Bire bir; Grup rehberliği: 8-15 kişi, ortak sorun.

7 temel rehberlik ilkesi için kestirme: 'GÖ-SÜ-BİR-GİZ-GÖ-EK-İŞ' → Gönüllülük, Süreklilik, Bireysellik, Gizlilik, Gönderme (sevk), Ekip çalışması, İşbirliği. KPSS tuzakları: (1) Gönüllülük: Öğrenciye zorla danışmanlık dayatılamaz. (2) Gizlilik İSTİSNASI: Zarar tehlikesi (öz-zarar, 3. kişi tehlikesi) varsa gizlilik kırılabilir → KPSS'de çok sorulur. Hizmet alanları 9'dur: Yönlendirme, Bilgi toplama, Bireysel tanıma, Yöneltme ve yerleştirme, Danışma, Sevk, İzleme, Konsültasyon, Çevre ve veli.